पुण्यातल्या मांगीरबाबांची गोष्ट तुम्हाला माहीत आहे का?

२१ मे २०२१

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


१३ मेला अक्षयतृतीया होती. साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या या दिवशी २७२ वर्षांपूर्वी एका मातंग समाजातल्या पुरुषाचा पेशव्यांनी बळी दिला होता. ते ठिकाण आज नवसाला पावणारा मांगीरबाबा प्रसिद्ध आहे. महाराष्ट्रातल्या 'मांगवीर', 'मांगीर' किंवा 'मांगीरबाबा' या मातंग समाजातल्या हुतात्म्यांची गाथा सांगणाऱ्या लोकदैवतांचा इतिहास सांगणारी ही फेसबुक पोस्ट.

वैषाख शुद्ध ३. दिवस अक्षयतृतीयेचा. सन १७४९. वेळ सुर्योदयानंतरची. मुहूर्त गोरज. स्थळ पुण्यातला आंबील ओढा परिसर. सगळीकडे मंत्रोच्चाराचे आवाज. यज्ञ मांडलेला. पौरोहित्य करणाऱ्या ब्राम्हणांची लगबग. यजमानांना भीती होती ती यज्ञातल्या आहुतीच्या पूर्ततेची. तेवढ्यात गारद्याने खांद्यावर लादून आणलेला, नुकताच मृत्यू झालेला नाथा मांग समोर ठेवला.

मंत्रोच्चाराचे आवाज वाढले. टाळ्या पिटल्या गेल्या. पंचगव्य म्हणजे गाईचं दूध, दही, तूप, शेण आणि गोमूत्र याचं मिश्रण यज्ञाला अर्पण केलं गेलं. ‘पुष्पम समर्पयामि’ म्हणत फुलं अर्पण केली. ‘जलम समर्पयामि’ अर्थात पाणी अर्पण केलं. शेवटी ‘कुल्वम समर्पयामी’चा घोष झाला आणि नाथा मांगाचं रक्त यज्ञात समर्पित केलं. ज्वालाग्नी तीव्र झाला. दक्षिणा झाल्या. ब्राम्हण भोजन झालं. पेशवे आनंदले. पुरोहित उल्हासित झाले. नाथा मांगाला जिवंत मारलं.

आंबील ओढ्यावर अडलं काम

सन १७४९ला नानासाहेब पेशव्याने कात्रजच्या तलावातून थेट शनिवारवाड्यात जमिनीअंतर्गत भुयारी मार्गातून पाणी आणण्याची योजना आखली होती. जमिनीखाली ६ फूट उंच आणि २.५ फूट रुंद चुना आणि विटा यांचा भुयारी मार्ग. या भुयारी मार्गातून दगड आणि मातीच्या खापरी नळातून पाणी देण्याची ही योजना होती. 

आंबील ओढ्यापर्यंत या तलावाच्या बांधकामाचं काम व्यवस्थित होतं. पण आंबील ओढ्यावर काम पूर्णत्वास जात नव्हतं. तीन महिने शर्थीचे प्रयत्न केले. पण सगळंच व्यर्थ. शेवटी ठरलं. यज्ञ करून मांग जातीतला पुरूष बळी द्यायचा. पंचांगाच्या कोष्टकावरुन 'न' या अक्षराने नावाची सुरवात होणारा मांग बळी देण्यासाठी योग्य ठरेल, असं वचन पंचांगकारानं दिलं.

अशातच समोर दिसला नाथा मांग. धाडसी, बलदंड शरीरयष्टीचा, निधड्या छातीचा, हत्तीचं बळ बाहूत पेलणारा. चौफुल्याजवळ राहणारा नाथा हा पेशव्यांच्या शिकारखाणन्यावर मस्तवाल जंगली जनावरांना काबू आणण्याच्या कामावर होता. त्याला सांगितलं गेलं की, 'तुला आम्ही बळी देणार आहोत.' त्यानं प्रतिकार केला. झटापट झाली. संघर्ष झाला. तो चौघांना भारी पडला. तरीही, तो बळी जायला तयार झाला नाही. शेवटी त्याला फसवून, लबाडीने गेंड्याच्या पिंजर्‍यात ढकलून दिलं. यज्ञात प्रतिकात्मक स्वरूपात त्याचं रक्त समर्पित केलं. आणि यज्ञ संपन्न झाला. 

हेही वाचा : पुण्याचे पेशवे: किती होते? कोण होते? कसे होते?

नवसाचा मांगीरबाबा

प्राचीन काळी बांधकाम पूर्ण होण्यासाठी मांग जातीमधल्या व्यक्तीला तेलमिश्रीत शेंदूर पाजून, वाजत गाजत बांधकामामधे गाडलं जायचं. अशाप्रकारे हौतात्म्य आलेल्या मांगवीराला जाणीवपूर्वक दैवत म्हणून प्रसिद्धीला आणलं जाई. आंबील ओढा इथं कपटाने मारलेला नाथा मांग असाच एक मांगवीर आहे. अनिच्छेने मारलेला. पुढे भयग्रस्ततेतून नाथाचं कुटुंब निर्वासित झालं. मात्र नाथाच्या हौतात्म्याचं स्मारक आंबील ओढ्याजवळ लोकस्मृतीनुसार जिवंत राहिलं.

त्याच्या जातीबांधवानी त्याच्या स्मरणार्थ दगडी चौथरा बांधला होता. आता मात्र तिथं त्याचं छोटंसं मंदिर बांधलंय. गेल्या दोनशे वर्षात या वीरपुरुषाचं हे स्मृती ठिकाण लोकप्रिय झालं. नवसाला पावणारा पेशेवेकालीन मांगीरबाबा म्हणून हे स्थळ प्रसिद्धीला आलंय. यामधल्या भावनाशील श्रध्दाळू धार्मिकता वजा करून नाथाचं स्मरण करणं औचित्यपूर्ण ठरतं. नाथाचा २७२ वा स्मृतीदिन नुकताच अक्षयतृतीयेला साजरा झाला. या वीराला स्मृतिदिनानिमित्त अभिवादन.

‘वीर’ म्हणजे बंधू 

महाराष्ट्रात 'मांगवीर', 'मांगीर' किंवा 'मांगीरबाबा' या नावाची अनेक लोकदैवतं प्रसिद्ध आहेत. सत्यशोधक महात्मा जोतिबा फुले यांनी 'गुलामगिरी' या ग्रंथात परशुरामाच्या एकवीस स्वार्‍यांचा उल्लेख करून ही प्रथा मांगांवर सूड उगवण्याच्या हेतूने सुरू केल्याचं सांगितलंय. 'मांगास बहुत पीडिले, सजीव दडविले, गढीच्या पायात||' या अखंडातून महात्मा फुलेंनी मांगांच्या दयनीय अवस्थेचं चित्रण केलंय.

तर, कॉम्रेड शरद पाटील यांनी 'वीर' या शब्दाचा अर्थ 'बंधू' असा होत असल्याचं सांगितलंय. 'पुरुरवा कुल गणबंधूच्या हत्येसाठी जो वैर हत्य हा शब्द आलाय, तो वीरपासून निघाला आहे. त्याचा मूळ अर्थ बंधू असा आहे. कुणालाही कल्पना नसल्यामुळे कुणी खोलात गेलं नाही. वीराची वैरानंतर दार्शनिक परिणीती झाली. स्वगणियाचा किंवा परगणियाचा गणकर्मासाठी बळी देणं. पुरुषमेधात नरबळी देणं हा गणसमाजात गुन्हा नव्हता. उर्वशीनं पुरुव्याचा बळी दिला. शुन:शेपाचा वरुणाला बळी दिला जाणार होता,' असंही ते सांगतात.

'बळी' देणं ही प्राचीन काळापासून माणसाची यातुश्रद्धाविषयीची मानसिक परंपरा आहे. भारतात वैदिकपूर्व ‌काळापासून यातूविधीत बळी दिले जात. गणसमाजात बळी देणं हा एक यातूविधी होता. अतिमानवी शक्तीला खुश करण्यासाठी असे बळी दिले जात. वैदिकांना या परंपरेचं नीटसं आकलन न झाल्यामुळे बळीप्रथेचं वैदिकांकडून गौरवीकरण झालं आणि त्यांनी आपल्या धार्मिक संकल्पनेत याला अवाजवी महत्त्व दिलं. आणि मांगबळी देण्याची प्रथा ठेवली. मध्ययुगात जिथं ब्राह्मण राज्यकर्ते किंवा सत्ताधीश होते तिथं धार्मिक अधिष्ठानातून बळी प्रथेचं पुनरुज्जीवन केलं गेलं.

हेही वाचा : शनिवारवाडा १८१८:  पेशवाई बुडाली त्याची गोष्ट

वीरांचा ‘वीरगळ’

मांगवीरांचे अनेक प्रकार आहेत. कधी युद्धात हुतात्मा झालेला, तर कधी गावच्या रक्षणासाठी बलिदान दिलेला मांगवीर. या प्रकारातल्या मांगवीरांची संख्या ही यादव, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट काळात अधिक आहे. महाराष्ट्रातले अनेक 'वीरगळ' हे या प्रकारातले आहेत. हे 'वीरगळ' पशुसंरक्षणार्थ मरण पावलेल्या शुरवीरांच्या स्मरणार्थ उभारलेले दगड म्हणून गावोगावी स्थापन झालेत. यातले बरेच वीर हे जातीने मांग असल्याचं सिद्ध झालंय.

'वीरगळांच्या संभांरात गोरक्षकांचे जे वीरगळ आहेत, ते प्राधान्याने 'शूद्र' समजल्या गेलेल्या वर्गातल्या वीरांचे आहेत. कारण, 'शुश्रूषणं द्विजगवा' गोब्राह्मणांचं सेवन हे 'शूद्रप्रकृती'चं एक महत्त्वाचं अंग पारंपरिक समाजव्यवस्थेत मानलं गेलं होतं.' असं रा. चिं. ढेरे यांनी ‘श्री विठ्ठल महासमन्वय’ या ग्रंथात सप्रमाण सिद्ध केलंय.

पेशवेकाळातच बहुतेक मांगवीर

मातृसत्ताक समाजात मातृदेवतेचा लैंगिक तृप्तीचा सहकारी म्हणून वीर ओळखला जायचा. यामधे हे लक्षात घेतलं पाहिजे की, प्रजनक पुरुषाला नरमेधामधे मारून मातृसत्ताक राज्यव्यवस्था आपल्या वारसांची निर्मिती करायची. असभ्य म्हणी आणि शिव्यांची निर्मिती प्रक्रिया पाहिली तर प्रजनक विषयीच्या प्रथा स्पष्ट होतात.

वि. का. राजवाडे यांनी यासंदर्भात केलेलं टिपण महत्त्वाचंय. प्रजननक्षम पुरुषावरुन शिवी देणं ही भाषिक अर्थाने या इतिहासाची महत्वपूर्ण नोंद ठरतेय. ओरिसामधल्या गुमसूर मलिहा जातींमधे असा नरबळी देण्याचा प्रघात ब्रिटीशांनी बंदी घालेपर्यंत सुरू होता. हा बळी देण्यामागे एक निश्चित धारणा होती की, प्रजनन करणारा पुरुष बळी दिला गेल्यानं त्याचं वर्चस्व नष्ट होईल.

तर धार्मिक प्रकारात झालेले मांगवीर पेशवेकाळात अधिक आहेत. केवळ पुणे शहराचा विचार केला तर पेशवेकाळात शनिवारवाड्यासह सत्तरहून अधिक जण सदाशिवपेठ, नारायणपेठ आणि शनिवारपेठ भागात विविध वाड्यांमधे जिवंत गाडले गेलेत. मांगीर झालेत.

हेही वाचा : पेशवाईला वंदा किंवा निंदा, त्याआधी हे वाचा

तर मातंग गुलाम बनतील

तेव्हा हा प्रश्न निर्माण होतो की, जातीने मांग असणारा तरुणच का बळी दिला जातो? उत्तर स्पष्ट आहे. एकतर तो व्यवस्थेत गणसमाजाचा प्रतिनिधी समजला गेला आहे. ही त्याच्या प्राचीनतेच्या अस्तित्वाची महत्त्वाची खूण आहे. आणि त्यातच तो अत्यंत प्रजनक समजला गेलाय. त्यामुळे गणसमाजानंतर आर्यांची अशी भावना झाली की, मांगाला बळी दिल्यास देव प्रसन्न होतात आणि आपलं कार्य सिद्धीस जातं.

याच प्रक्रियेमधून पुढे मांग ही जात शुभंकरोती समजली गेली. यामधली ही लक्षवेधी ऐतिहासिकता समजून घेतली पाहीजे. शुभंकर जात म्हणून आलेली विस्थापना मातंग समाज कित्येक वर्षे सहन करत आहे.

मांगवीरांच्या मूळ स्वरुपाचं आकलन करून मातंग समाजातल्या चळवळी मांगवीरांचा उपयोग परिवर्तनासाठी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत ही सकारात्मक बाब आहे. महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी दिसणारी मांगवीरांची ठाणी ही दगडचौथर्‍यांचे भग्नावशेष नसून धैर्याने मृत्यूला कवटाळलेल्या मातंगवीरांची स्मारकं आहेत. या स्मारकाचं नीट आकलन करून, भावनिक न होता व्यावहारिक पातळीवर त्यांचा समकाळातला उपयोग डोळसपणे तपासला पाहिजे.

पुरातत्वीय, पुराभिलेखीय पुराव्यांसहीत लोकमानसातली मौखिक परंपरा एकत्रित करून ऐतिहासिक वास्तव स्वीकारलं पाहिजे. नाहीतर क्लिष्ट आणि गुंतागुंतीच्या असणार्‍या मांगवीर या संकल्पनेचं, प्रथापरंपरेचं आणि प्रतिकांचं भांडवल करून शत्रू मातंगाना गुलाम बनवेल. हा 'कावा' ओळखून सावध होणं हीच या मांगवीरांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.

पुरातत्वीय, पुराभिलेखीय पुराव्यांसहीत लोकमानसातली मौखिक परंपरा एकत्रित करून ऐतिहासिक वास्तव स्वीकारलं पाहिजे. नाहीतर क्लिष्ट आणि गुंतागुंतीच्या असणार्‍या मांगवीर या संकल्पनेचं, प्रथा परंपरेचं आणि प्रतिकांचं भांडवल करून शत्रू मातंगाना गुलाम बनवेल. हा 'कावा' ओळखून सावध होणं हिच या मांगवीरांना खरी श्रध्दांजली ठरेल.

हेही वाचा : 

मुंह मे राम, बगल में वोट

 मराठा आरक्षणाचा जरा उलटा विचार करू

प्रभू रामचंद्रः महान सांस्कृतिक संघर्षाचा यशस्वी नायक

शंभूराजांना औरंगजेबाच्या कैदेतून सोडवण्याचे प्रयत्न का झाले नाहीत?