राजीव सातव :  महात्मा गांधींच्या जीवनव्रताशी विचारनाळ असणारा नेता

१८ मे २०२१

वाचन वेळ : ४ मिनिटं


हिंगोलीचे खासदार राजीव सातव यांचं १६ मेला निधन झालं. चकचकीत अवास्तवाला त्यांनी कधीही त्यांच्या जवळ येऊ दिलं नाही किंवा फिरकूही दिलं नाही. राजकारणात शब्दांची रांगोळी काढणारे आणि कशिदा विणणारे पदोपदी भेटतात. पण त्यांना शब्द स्वच्छ धुवून वापरायची सवय होती. त्यांचा मार्गच निराळा आणि मैदानही वेगळंच. गंभीर प्रश्नांना घेऊन त्यात उतरणंही वेगळंच होतं.

प्रिय राजीव सातव,

अखेर तुम्ही सर्वांना सोडून गेलातच. वर्तमानाची गरज लक्षात न घेता मराठवाड्यात तीस वर्ष पत्रकारिता केली आणि तुमच्या सातव घराण्याची परत परत आठवण झाली. तुमच्या मातोश्रींचा कळमनुरी मतदार संघ होता आणि तिथं पत्रकार म्हणून आम्ही भटकंतीला. त्या भटकंतीतून काही राजकीय नेत्यांचा संबंध येत असे.

ते वर्ष १९८१चं असावं कदाचित. तुम्ही ७-८ वर्षांचे असाल तेव्हा तुम्हाला पाहिलं होतं. 'लोकमत'चे संपादक बाबा दळवी आणि मी त्यांचा सहकारी आपल्या घरी आलो तो आपल्या मातोश्री रजनीताई यांना भेटण्यासाठी. त्या त्यावेळी काँग्रेसच्या आमदार होत्या. त्यांच्या कामकाज पध्दतीवर माझे पत्रकारितेतले गुरु अनंत भालेराव यांनी दै. 'मराठवाडा' च्या संपादकीय पानावर राजकीय विश्लेषात्मक लिहिलेला लेख अजूनही आठवतो. इथून सुरू झालेलं सातव घराण्याचं कामकाज पत्रकार म्हणून माझ्या समोर येतच राहिलं.

सध्याच्या माणुसकीहीन राजकारणात तुमच्या मनाचं माणूसपण, मवाळपण आणि नीटनेटकं राजकारण इतक्या ऊंचीवर गेलेलं पहात असताना अचानक तुम्ही एक्झिट घेतलीत. हे मागासभूमिच्या दृष्टीने हानिकारक ठरणार आहे. यावेळी एक विचार मनात आला तो म्हणजे शिवाजीराव देशमुख या अभ्यासू खासदारानंतर तुम्ही ती जागा भरुन काढली. किंबहुना त्यांच्यापेक्षा तसूभर जास्तच. त्यांचं जाणंही अकालीच ठरलं. विकासाचं स्वप्न अर्धवट सोडून. हा आपल्या मातीला शाप आहे की काय?

हेही वाचा : आर्या बॅनर्जी : आयुष्याचा टोकाला जाऊन शोध घेणारी मुसाफिर

विज्ञानवादी संसदपटू

तुमचं जाणं सर्वांना चटका लावून गेलं. मातीला भेगा पाडून आणि आशावादावर पाणी सोडून गेलं. हे दुःख मनात मावेनासं झालं. आतडं तुटू तुटू झालं. कारण वर्तमानातलं गढूळ राजकारण आणि समाजकारण हे सगळं लक्षात घेऊन आपण कार्यरत होतात. म्हणून एक प्रश्न असा पडतो की, हे दगडाच्या देवा तू आहेस की नाहीस? असतास तर  सध्या लाखोंनी मरणाऱ्या माणसांना नक्कीच वाचवलं असतंस. अवघ्या ४५ च्या तारुण्यात अनेक कर्तबगार तरुणाना या कोरोनाने गायब केले.

राजीवजी, तुमच्या संसदीय राजकारणात एका भगव्या खासदाराने केलेलं वक्तव्य आजच्या लोकशाहीला लागलेला कलंक वाटतो. ते खासदार म्हणतात, 'कोरोनाच्या विषाणूला जगण्याचा हक्क आहे. त्यांनाही जगू द्या आणि तुम्हीही जगा.' आपण त्यावेळी दिल्लीत असता तर जाहीरपणे खरडपट्टी काढली असती. तुम्ही विवेक आणि विज्ञानवादी, एक समंजस अभ्यासू आणि तितकेच सरळमार्गी संसदपटू होतात.

दोन्ही राजकारण्यातला फरक लक्षात आल्यानंतर असं वाटलं की, लोकशाहीचं हे विवस्र रूप गंगामाई किती दिवस सहन करणार? नागव्या साधुंचा थवा संसदेलाच घिरट्या घालून बसलाय. तो बंब करतोय आणि असंख्य भगव्या लुंग्या गंगेच्या पवित्र पाण्यावर तरंगत आहेत. त्यांचं शुध्दपण माध्यमातून घराघरात पोचतंय. अशावेळी काही महिन्यांपूर्वी एकंदर वास्तवाचा अभ्यास करण्यासाठी आपण बनारसलाही जाऊन आलात. एक समाज अभ्यासक म्हणून.

महाराष्ट्राचा दिल्लीतला आवाज

संपूर्ण देशच भूकेने मरत असताना जटा सोडून लोकप्रतिनिधी सुसाट वावरतायत. त्यांना भिडण्याची निधडी छाती तुमच्याकडे होती असं राहून राहून वाटतं. हे जाणकारांनी जाणलं होतं. प्रसिध्दी माध्यमांपासून दूर राहून काम करत राहणं हा आई रजनीताई सातव यांच्याकडून तुमच्याकडे आलेला गुण नेहमी असं सांगत आला, ‘मानवाचे आता मानवा मिळू दे.’ 

पुण्यात दै.'प्रभात'चा संपादक असताना तुमची एकदाच भेट झाली. काही हवं होतं म्हणून नव्हे तर महाराष्ट्राचा दिल्लीतला उद्याचा आवाज म्हणून. बेगडी राजकारणाचे रंग पत्रकारांना बऱ्यापैकी लक्षात येतात. त्या समुहातले तुम्ही नक्कीच नव्हतात हे शंभर टक्के! अर्ध्या तासाच्या संवादात कुठेही कटुता आढळली नाही. सूड दिसला नाही किंवा स्वप्न अवस्थाही. बोलण्याला रंग नव्हता किंवा संवादी शब्दांना रेशमी पांघरुणही नव्हतं. इतके वास्तववादी प्रश्न मांडत होतात. 

कदाचित त्यावेळी तुमचं वय अवघं ३२ असावं. कारण चकचकीत अवास्तवाला तुम्ही तुमच्या जवळ कधी येऊ दिलं नाही वा फिरकूही दिलं नाही. तुम्हाला शब्द स्वच्छ धुवून वापरायची सवय होती. राजकारणात शब्दांची रांगोळी काढणारे आणि कशिदा विणणारे पदोपदी भेटतात म्हणून वाटत होतं. तुमचा मार्गच निराळा आणि मैदानही वेगळंच. गंभीर प्रश्नांना घेऊन त्यात उतरणंही वेगळंच होतं.

हेही वाचा : प्रभाकर कारेकरांच्या गायकीवर खुद्द दिलीपकुमारही फिदा असायचे

गांधींच्या जीवनव्रताशी नाळ

आजचा काळ संसदीय कामकाजात गच्चीवरच्या आरामखुर्चीत बसून जनतेच्या कल्याणाची भाषा करण्यापेक्षा त्यांच्या वाट्याला ऊजाड माळरान कसं येईल यावर चर्चा होताना दिसते. ‘पिंजऱ्यात पक्षी, ओठी स्वातंत्र्याची गाणी, बोलविता धनी वेगळाची’ याची जाणीव तुमच्याकडे असल्यामुळेच तुम्ही सतत असत्याशी झुंजत राहिलात. म्हणून तुमची विचारनाळ महात्मा गांधीजींच्या जीवनव्रताशी पक्की होती हे नक्की.

निवडणुकीतल्या काही सभा कानावर पडल्या होत्या आणि असं वाटलं होतं की, महाराष्ट्राच्या राजकारणाला दिशा देणारं एक समृध्द नेतृत्व उभारून आलंय. आरशासारखं स्वच्छ, निर्मळ असं मनोमन वाटत असताना दातओठ खात कोरोना तुमच्या पाठी कशासाठी? आता अंधारी रस्त्यावर सगळं काही अबादी आहे, असं वाटणाऱ्यांनाही गलबलून येतंय हेच खरं वास्तव.

शेतकऱ्याचा, कष्टकऱ्याचा एक कैवारी गेला असं म्हणण्या इतपत सत्य पेरूनी गेला. डोळ्यात, मनात, श्वासात किमान एवढं तरी दिसावं अशी एक साधी सरळ इच्छा! पुनः एकदा तुमच्या स्मृतीला अभिवादन करुन इथंच थांबतो.

हेही वाचा : 

मोहम्मद अझीजः चेहरा नसणाऱ्या माणसांचा आवाज

आपण आपले म्युच्युअल फंड्स कधी विकले पाहिजेत?

पेरियार: बहुजनांना जातीच्या जोखडातून सोडवणारा विचार

डॉक्टरांनी घातलेला सूट म्हणजे कोरोनाविरूद्धचं चिलखतच!