बिरजू महाराज: नृत्यकलेला वेगळी ओळख देणारा आधारवड

२५ जानेवारी २०२२

वाचन वेळ : ४ मिनिटं


पंडित बिरजू महाराजांनी जो वारसा दिलाय तो अद्वितीय आहे. कथ्थक नृत्याला त्यांनी एक वेगळाच सन्मान मिळवून दिला आणि तो आंतरराष्ट्रीय स्तरापर्यंत नेला. त्यांची कलासृष्टी अद्भुत होती. महाराजांचे शिष्यगण सबंध जगभरात विस्तारलेले आहेत. त्यांची प्रेरणा, शिकवण्याची शैली, त्यांचं गुरुत्व या सर्व गोष्टींचा विचार केला तर कलाविश्वातला एक महान वटवृक्ष कोसळल्याची भावना मनात येते.

बिरजू महाराज यांच्या वडलांचं निधन खूपच लवकर झालं. त्यांच्या आईनंच त्यांचा सांभाळ केला. पण पंडितजींवर गुरू आणि आई-वडलांचा एवढा आशीर्वाद होता की प्रसिद्धीने त्यांच्या पायावर लोळण घातली. त्यातूनच त्यांनी कथ्थक नृत्याला एक वेगळाच सन्मान मिळवून दिला आणि तो आंतरराष्ट्रीय स्तरापर्यंत नेला.

वयाच्या १८-२०व्या वर्षी पंडितजींनी दिल्लीत संगीत भारतीत शिक्षण द्यायला सुरवात केली होती. त्यानंतर त्यांनी भारतीय कला केंद्रात शिकवायला सुरवात केली. पुढं जाऊन कथ्थक केंद्राची स्थापना झाली आणि बिरजू महाराज तिथं दाखल झाले. ते कथ्थक केंद्रात तासंतास सराव करायचे. तिथं इतर शिक्षकही असायचे. तेही नृत्यशैलीत पारंगत होते.

पण पंडितजींची शैली ही अनोखी आणि विलक्षण प्रभावशाली होती. त्यांच्या नृत्यामागं एक विचार होता, गुणात्मकता होती आणि मोहक सौंदर्य होतं. कथ्थक केंद्रात त्यांनी तयार केलेले शिष्य हे कालांतराने उत्तम नृत्यकलाकार म्हणून नावारूपास आले. त्यांनी आपल्या कलाज्ञानार्जनातून शिष्यमंडळीच नव्हे तर एक कुटुंबच तयार केलं.

एखाद्याला शिकवायचं आणि लगेच निघून जायचं अशी व्यावसायिक धाटणीची फळी त्यांनी तयार केली नाही. गुरू आणि शिष्यातल्या नात्याची प्राचीन परंपरा त्यांनी जोपासली. त्यांचं शिष्यांसोबतचं नातं अनौपचारिक होतं. प्रत्येक शिष्याबरोबर त्यांची आत्मियता होती. त्यामुळेच शिष्यही गुरुंकडून संपूर्णपणे समर्पित भावनेनं समरसून शिकले. 

हेही वाचा : ईश्वरी अवतारापलीकडे माणूस म्हणून कृष्णचरित्र समजून घेऊया

प्रत्येक कलेत प्राविण्य

पंडित बिरजू महाराजांची कलात्मकता अतुल्य होती. बिरजू महाराजांकडे लखनौच्या कालका-बिंदादीन घराण्याचा वारसा होता. त्यांनी कथ्थकमधे नृत्याच्या अनेक कलांची रचना केली. त्यांनी सादर केलेले गोवर्धन लीला, माखन चोरी, मालती माधव, कुमार संभव यांसारखे नृत्यप्रकार पाहून लोक मंत्रमुग्ध व्हायचे. ठुमरी, पद, गीत, दोहा यात ते निष्णात होते. त्यांची छटा, अदाकारी, त्यांची शैली पाहता लखनौ घराण्याने ते पूर्णपणे व्यापलेले होते. ते तबला वाजवत, ढोलक आणि पखवाजही वाजवत. त्यांचे स्वरही सुमधूर होते आणि नृत्याबाबत तर काय सांगावं!

बैठी नृत्यकला सादर करण्यात महाराज माहीर होते. पंडितजी कथ्थकसाठी जेव्हा व्यासपीठावर यायचे, तेव्हा कसलेला, समर्पित भावांचा बहुगुणी कलाकार आपली कला सादर करणार असल्याचं स्पष्ट व्हायचं. त्यांना हात उचलायची गरजच पडत नव्हती. कथ्थक किंवा इतर कुठल्याही नृत्यकलेमधे केवळ नाचणं हेच महत्त्वाचं नसतं. त्याबरोबरीनं चेहर्‍यावरचे हावभाव, हातांच्या हालचालीही महत्त्वाच्या असतात. पंडितजींच्या नृत्याविष्कारांमधे या सगळ्याचा अनोखा मिलाफ पाहायला मिळायचा. त्यामुळंच एखादं चित्रही ते सहज साकारायचे.

कलाकारात दडलेला रसिक

ते दुसर्‍या कलाकारांचा कार्यक्रमही मोठ्या आवडीनं आणि उत्साहानं बघायचे. असा मोठेपणा क्वचितच इतर कलांकारांमधे आढळतो. विशेषतः लोकमान्यता लाभलेल्या आणि प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोचलेल्या कलाकारांकडून कित्येकदा नवख्या कलाकारांच्या कार्यक्रमांचं निमंत्रणही स्वीकारलं जात नाही. अनेक कलाकार असे आहेत, जे आपला कार्यक्रम पूर्ण करतात आणि निघून जातात.

पण पंडित बिरजू महाराज हे अंगावर शाल घेऊन बस्तान मांडायचे. त्यांनी माझे अनेक कार्यक्रम असेच पाहिलेत आणि कार्यक्रम संपल्यानंतर आम्ही चर्चाही केलीय. माझ्या मते, पंडितजींच्या या गुणाचं अनुकरण कला क्षेत्रातल्या सगळ्यांनीच करायला हवं. ते अगदी मोकळ्या मनाचं आणि मनात सदैव स्नेहभाव असणारं व्यक्तिमत्त्व होतं. त्यांची शैली आपण कधीच विसरू शकत नाही. 

हेही वाचा : पन्नाशीतला आराधना आज आठवण्याचं कारण काय?

बिरजू महाराजांशी मैत्री

माझं आणि महाराजांच्यातलं मैत्रीचं पर्व १९८०च्या दशकाच्या सुरवातीला सुरू झालं. माझ्या वाढदिवसानिमित्त मित्रांनी एका कार्यक्रमांचं आयोजन केलं होतं. त्यात बिरजू महाराज आले होते. त्यानंतर आमच्यातली मैत्री वाढली. स्नेहभाव वाढत गेला. गेल्या काही वर्षांपासून ते आजारी होते. पण त्यांचे आप्तेष्ट, शिष्यगण त्यांच्याकडे पूर्ण लक्ष देत होते. हे त्यांनी केलेल्या प्रेमाचं फळ होतं. अशा लोकांचं जाणं हे न भरून येण्यासारखं आहे.

मुंबईतले कॉलेजचे दिवस मी कसे विसरेन? बिरजू महाराज यांच्या दोन नृत्यनाटिका मी बघितल्या. त्यात एक मालती माधव अणि दुसरी गीत गोविंदम. दोन्हींमधे महाराज नायक होते आणि कुमुदनी लाखिया नायिका. ती नृत्यनाटिका आजही मला आठवतेय. त्यांच्याकडे कलेची प्रतिभा ही असीम होती. त्यानंतर मी दिल्लीला परतले तेव्हा सांस्कृतिक कार्यक्रमाच्या निमित्ताने भेटीगाठी सुरू झाल्या.

मैत्री वाढतच गेली आणि ती कालांतराने दृढ झाली. आम्ही अनेक सायंकाळ एकाच व्यासपीठावर पण वेगवेगळ्या कार्यक्रमांच्या माध्यमातून एकत्र व्यतीत केल्या आहेत. मी वेगळ्या धाटणीची कलाकार आणि महाराजही वेगळ्या शैलीचे. त्यामुळे दोघांना एकत्रपणे कधीच कला सादर करता आली नाही. त्यावेळी जुगलबंदीचा काळही नव्हता. त्यामुळे एकाच व्यासपीठावर वेगवेगळ्या सादरीकरणाच्या आठवणी माझ्या मनात कोरल्या गेल्या आहेत.

ते पान मसाल्याचे शौकिन होते. पण तो साधा पान मसाला असायचा. त्यात तंबाखू नसायची. आम्ही जेव्हा एकत्र बसायचो, तेव्हा मी लगेच हात पुढे करायचे. ते हसत म्हणत, मला कर तर द्यावाच लागेल. साहजिकच अशा अनेक लहानसहान आठवणींचं भांडार माझ्या मनात आहे. पण माझ्या दृष्टीने त्याला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कारण या आधारावरच मैत्री कशी असते, याचं आकलन करता येतं. पंडित बिरजू महाराज हे अशा मैत्रीचे आधारशीला होते.

हेही वाचा :

'ब्रोकन’ तरूणाई ‘ब्रेक’ डान्सवरच थिरकणार ना!

भानूताई सिनेमाच्या काळाचा अभ्यास करून वेशभूषा ठरवायच्या

पटकथाकार जावेद अख्तरांचा स्ट्रगलही पटकथेएवढाच फिल्मी आहे

कोरोना कुटुंबातलं सातवं पोरच इतकं वात्रट कसं निघालं?

(दैनिक पुढारीच्या बहार पुरवणीतून साभार)