विराट कॅप्टन किंग कोहली बनला त्याची गोष्ट

२५ जानेवारी २०२२

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


विराटनं मॅच जिंकणं ही प्रक्रिया बनवली आणि त्यासाठी लागणारे सर्व घटक त्याने टीममधे उपलब्ध केले. तो आक्रमक होता. सहकार्‍यांच्या चुकांवर चेहर्‍यावरच्या हावभावांवरून प्रतिक्रिया द्यायचा. वेळप्रसंगी पंचांच्या निर्णयावर शिक्षेची पर्वा न करता नाराजी व्यक्त करायचा. या सगळ्या गोष्टी भारतीय टीमसाठी जमेची बाजू ठरायच्या.

भारताने दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध तिसरी टेस्ट हरल्यावर विराट कोहलीने टेस्ट टीमची कॅप्टनशीप सोडली. भारत ही टेस्ट सिरीज हरणं एकवेळ अनपेक्षित होतं. पण गेल्या चार महिन्यांतल्या घडामोडी पाहता कोहली हा निर्णय घेणार हे जवळपास निश्चित वाटत होतं. प्रश्न होता फक्त वेळेचा.

आपली शंभरावी टेस्ट, द. आफ्रिकेतला पहिला-वहिला सिरीजचा विजय अशा दुग्धशर्करा योगावर त्यानं कॅप्टनशीप सोडली असती तर त्याच्या यशाच्या शिरपेचात अजून एक मानाचा तुरा खोचला गेला असता. पण नियतीला ते मंजूर नव्हतं.

फिटनेसचा बादशहा असलेल्या कोहलीला दुसर्‍या टेस्टआधी पाठदुखीनं ग्रासलं आणि हा योग काही आला नाही. भारतात फेब्रुवारीत येणार्‍या दुबळ्या वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या मॅचमधे विजय मिळवून तो कॅप्टनशीप सोडू शकला असता. पण गांगुली आणि कंपनीचे मनसुबे काय आहेत हे ओळखण्याच्या फंदात न पडता त्याने हा मार्ग निवडला.

विराटच्या जिद्दीची कहाणी

कोहलीचं टेस्टचा कॅप्टन बनणं आणि टेस्टची कॅप्टनशीप सोडणं या दोन्ही नाट्यमय घटना होत्या. पण त्या दरम्यान होती ती एक यशस्वी कॅप्टनची कारकीर्द. २०११चा वेस्ट इंडिज दौरा कोहलीचा पदार्पण दौरा होता. पदार्पणातल्या कोहलीला वेस्ट इंडिजचा फिडेल एडवर्डस उसळत्या मार्‍याने सतावत होता. चेंडू कोहलीच्या चेहर्‍याजवळून सुसाट जात होते.

कॅप्टन म्हणून कोहलीच्या या शेवटच्या मॅचला प्रशिक्षक असलेला राहुल द्रविड कोहलीबरोबर खेळपट्टीवर होता. द्रविडने त्याला वादळाला सामोरं जायचा सल्ला दिला. साधारण कुठल्याही जलदगती तोफखान्याचा स्पेल सात-आठ षटकांचा असतो, तेव्हा हे वादळ पचव, असं सांगितलं. ५ डावांत फक्त ७६ धावा केल्यावर विराट कोहलीला इंग्लंड दौर्‍यातून वगळण्यात आलं. पण वेस्ट इंडिजमधे हरभजन बोलून गेला, हा मुलगा पुढच्या तीन वर्षांत भारताचा कॅप्टन होईल. हरभजनची ही भविष्यवाणी कोहलीने खरी करून दाखवली.

या वगळल्या जाण्यानं कोहलीच्या जिद्दीचा नवा अध्याय सुरू झाला. जिद्द ही कोहलीच्या आयुष्याचा अविभाज्य घटक आहे. केवळ १८व्या वर्षी पितृछत्र हरवल्यावर, वडलांचा अंत्यसंस्कार करून दुसर्‍या दिवशी तो दिल्लीसाठी रणजी खेळायला मैदानात होता. तेव्हा त्यानं आरशात आपलं शरीर एकदा बघितलं आणि ठरवलं, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळायचं असेल तर फिटनेसला पर्याय नाही.

हेही वाचा: आरसीबीचा विराट म्हणजे उथळ पाण्याला खळखळाट फार!

कोहली कॅप्टनशीपपर्यंत

त्या २०११च्या इंग्लंड दौर्‍यावर जरी कोहलीला वगळले तरी वर्षाअखेर घरच्या वेस्ट इंडिजच्या दौर्‍याविरुद्ध त्याने पुनरागमन करून नव्या अध्यायाची सुरवात केली. त्याच्या फॉर्ममधे सातत्य होतं पण त्याच्या दर्जाची खरी चुणूक दिसली ती त्याचं पहिलं टेस्ट शतक त्यानं अ‍ॅडलेडला काढलं तेव्हा. ती मॅच भारत हरला पण चर्चा होती ती कोहलीच्या शतकाची. कर्णधार धोनीला मायदेशात यश मिळत होतं पण परदेशात अपयश हात धुवून मागे लागलं होतं.

वर्ल्डकपनंतरच्या इंग्लंड दौर्‍यापासून परदेशी विजय तो मिळवून देऊ शकत नव्हता. २०११ ते २०१४मधे दोन अनिर्णीत टेस्ट आणि १ लॉर्डसवरचा विजय सोडला तर परदेशी भूमीवर विजय दुरापास्त झाला होता. धोनी कुठल्याच पदाला चिकटून राहणारा नव्हता पण तरी २०१४-१५च्या भर ऑस्ट्रेलिया दौर्‍यात धोनीने टेस्टची कॅप्टनशीप आणि टेस्ट क्रिकेटला रामराम ठोकला.

त्या दौर्‍याच्या अ‍ॅडलेड टेस्टमधे धोनीच्या या निर्णयामुळे उपकॅप्टन कोहली कॅप्टन बनला. कॅप्टन म्हणून आपल्या पहिल्याच डावात त्याने तडाखेबंद ११५ आणि दुसर्‍या डावात १४१ धावा काढून कॅप्टन म्हणून आपण धुरा सांभाळायला तयार आहोत हे दाखवून दिलं. मेलबर्न कसोटीनंतर धोनी निवृत्त झाला आणि कोहलीची कॅप्टनशीप कायम राहिली.

आक्रमक शैलीचं नेतृत्व

कोहली एक कॅप्टन म्हणून गांगुलीच्या पठडीतला होता. गांगुलीनं विशेषतः गोर्‍यांना दाखवून दिलं की क्रिकेट खेळायला सरळ बॅटबरोबर सरळ कणाही लागतो. कोहली आक्रमकतेच्या बाबतीत गांगुलीच्या दोन पावलं पुढेच होता. पण ही आक्रमकता त्याला स्वतःला ऊर्जा मिळवून देत होती. हे समीकरण कदाचित त्याच्या सहकार्‍यांना पटलं नसेल.

आपल्या सहकार्‍यांमधे टीममधल्या स्थानाबाबत असुरक्षितता निर्माण करून त्यांची कामगिरी उंचावायची या तत्त्वाने कोहलीनं एक कॅप्टन म्हणून उदंड यश मिळवलं. पण कोहली हा धोनीसारखा जनतेचा लाडका कर्णधार होता का? असा प्रश्न विचारला तर हो म्हणायला जीभ अडखळेल. अगदी कॅप्टन म्हणून शेवटच्या टेस्टमधेही त्याने डीआरएसच्या निर्णयावर मैदानात शिमगा केला.

तंत्रज्ञान चुकू शकतं, मानवी चुका होऊ शकतात पण खेळाचा एक भाग म्हणून या जंटलमन खेळात त्यानं ते कधी मानलंच नाही. खरं तर कोहलीने केलेला प्रकार बालिश होता. पण क्रिकेट जगताने हा कोहलीच्या खेळण्याचा भाग म्हणून याला स्वीकारलंय. हे स्वीकारण्याला मुख्य कारण म्हणजे कोहली भारतीय टीमला मिळवून देत असलेलं यश. जेव्हा यश तुमच्या पायाशी लोळण घेत असतं तेव्हा शंभर गुन्हे माफ होतात.

हेही वाचा : लेजंड धोनीचा अखेरचा 'षटकार'

कोहलीच्या यशापयशाची आकडेवारी

विराट कोहलीच्या कॅप्टनशीपपासून पायउतार होण्यावर भारताचा माजी सलामीवीर वसीम जाफरने जे ट्विट केलंय ते कोहली एक कॅप्टन म्हणून काय चीज होता हे सांगायला बोलकं आहे. जाफर म्हणतो, विराट कोहलीने जेव्हा कॅप्टनशीप स्वीकारली तेव्हा परदेशी भूमीवरचा विजय ही मोलाची कामगिरी होती आणि आता भारतीय टीम परदेशी जिंकला नाही तर ते आश्चर्यकारक ठरतं. भारताचा सर्वात यशस्वी कॅप्टन त्याला का म्हणायचं हे सांगायला त्याची आकडेवारी पुरेशी बोलकी आहे.

कॅप्टनशीप म्हणून ६८ मॅचपैकी त्याने ४० मॅचमधे विजय मिळवला तर १७ मॅचमधे हार पत्करावी लागली. या विजयात २४ भारतीय भूमीवरचे, तर तब्बल १६ विजय परदेशी भूमीवरचे आहेत. कोहलीची जिंकण्याची टक्केवारी ५८.८ टक्के ठरते. गांगुलीची ४९ मॅचमधे २१ विजयांसह हीच ४२.८ टक्के भरते तर धोनीची ६० मॅचमधे २७ विजयांसह ती ४५ टक्के भरते.

कोहली भारताचा यशस्वी कॅप्टन तर आहेच पण जागतिक क्रिकेटमधेही तो यशाच्या टक्केवारीत तिसरा ठरतो. ऑस्ट्रेलियाचा स्टीव वॉ ५७ मॅचमधे ४१ विजयांनी ७१.९ टक्क्यांनी पहिल्या स्थानावर आहे. तर ऑस्ट्रेलियाचाच रिकी पाँटिंग ७७ मॅचमधे ४८ विजयांनी ६२.३ टक्क्यांनी दुसर्‍या स्थानावर आहे. या आकडेवारीइतकंच महत्त्वाचं होतं ते म्हणजे टीममधे जी आक्रमक संस्कृती त्याने आणली, त्यामुळे प्रतिस्पर्धी टीम भारतीय टीमला वचकून राहायला लागले. कुणाच्या ‘अरे’ ला ‘का रे’ म्हणायला आपले खेळाडू कचरेनासे झाले.

कोहली-शास्त्री जोडगोळी

कुठल्याही कॅप्टनला यशस्वी व्हायला जोड असावी लागते ती त्या कॅप्टनच्या विचारसरणीला पूरक मतं असलेल्या प्रशिक्षकाची. कोहलीने जेव्हा २०१४-१५ला कॅप्टनशीप स्वीकारली तेव्हा प्रशिक्षक डंकन फ्लेचर यांचा कार्यकाळ संपत होता. त्यानंतर हंगामी काळासाठी रवी शास्त्री, मग अल्पकाळासाठी संजय बांगर, त्यानंतर कुंबळे आणि २०१७पासून पुन्हा शास्त्री आले. शास्त्री आणि कोहली यांच्यात सामायिक गुण कुठले असतील तर जिद्द आणि महत्त्वाकांक्षा.

शास्त्री आपल्या मर्यादित गुणवत्तेवर जिद्दीच्या जोराने अकराव्या क्रमांकापासून सलामीवीर झाले. नुसते सलामीवीरच नाही तर एक अष्टपैलू म्हणून नावाजले गेले. शास्त्रींनी कोहलीला पूर्ण मोकळीक दिली. एक व्यक्ती म्हणून शास्त्री आणि कोहली यांच्या विचारसरणीत कमालीचं साम्य होतं. शास्त्रींना गुणांची उत्तम पारख होती. म्हणून त्यांनी गोलंदाज प्रशिक्षक म्हणून भारती अरुण तर क्षेत्ररक्षण प्रशिक्षक म्हणून श्रीधर यांना आणलं.

भारती अरुण यांच्या नावाला मंडळात अंतर्गत विरोध होता. पण शास्त्रींनी प्रशिक्षक म्हणून तेच हवेत याचा आग्रह केला. याचा परिणाम म्हणून पुढल्या काही वर्षांत प्रतिस्पर्धी टीममधे धडक भरवणारी जलद बॉलर्सची फळीच तयार झाली. कोहलीच्या यशात विशेषतः परदेशी मिळवलेल्या विजयात या बॉलर्सचा महत्त्वाचा वाटा होता. प्रतिस्पर्ध्याचे वीस बळी मिळवल्याशिवाय विजय मिळत नाही हे जाणून कोहलीने पाच बॉलर्स खेळवायचे धाडसी निर्णय अनेकदा घेतले आणि त्याची परिणती यशात झाली.

हेही वाचा: जगातल्या सगळ्यात मोठ्या दुर्गुणाविरुद्ध क्रिकेटनं एका हत्यारासारखं काम केलं

यशस्वी कारकिर्दीची पोचपावती

एक यशस्वी कॅप्टन म्हणून कोहलीचं मूल्यमापन करायचं तर ऑस्ट्रेलियात सिरीज जिंकायचा पराक्रम, इंग्लंडमधे गेल्यावर्षी अर्धवट राहिलेल्या सिरीज २-१ अशी आघाडी, मायदेशातल्या सगळ्या मॅच जिंकायचा पराक्रम अश्या मोजमापाच्या पट्ट्या लावून करता येईल; पण त्याचं खरं मोजमाप म्हणजे मॅच जिंकणं ही प्रक्रिया त्याने बनवली आणि त्यासाठी लागणारे सर्व घटक त्याने टीममधे उपलब्ध केले.

गेल्या वर्षी ऑस्ट्रेलिया दौर्‍याच्या पहिल्या टेस्ट मधल्या अ‍ॅडलेडच्या दारुण पराभवानंतर कोहली पितृत्वाच्या रजेसाठी मायदेशी परतला. अजिंक्य रहाणेने पुढे मॅच जिंकण्याचा पराक्रम करून दाखवला. पण मॅच जिंकल्यावर कोहलीने तयार केलेल्या प्रक्रियेचा हा परिणाम होता हे नम्रपणे कबूल करण्याचा मनाचा मोठेपणाही दाखवला.

कोहलीच्या कॅप्टनशीपच्या कारकिर्दीत मुख्य उणीव काय राहिली असेल तर ती एकही आयसीसी स्पर्धेचं अजिंक्यपद न मिळवल्याची. २०१७च्या चॅम्पियन ट्रॉफी स्पर्धेत पाकिस्तानकडून पराभवाची नामुष्की, न्यूझीलंडकडून २०१९चा वर्ल्डकप आणि टेस्ट अजिंक्यपद स्पर्धेच्या अंतिम मॅचमधला पराभव हे भारतीय टीम फेवरेट समजला असताना झाल्याने कोहलीच्या आणि सगळ्याच भारतीयांच्या जास्त जिव्हारी लागलं.

कोहली कितीही आक्रमक असला, मैदानावरच आपल्या सहकार्‍यांच्या चुकांवर चेहर्‍यावरच्या हावभावांवरून तो प्रतिक्रिया देत असला किंवा वेळप्रसंगी पंचांच्या निर्णयावर शिक्षेची पर्वा न करता नाराजी व्यक्त करत असला तरी त्याच्यामुळे मैदानात भारतीय टीममधे एक ऊर्जा संचारलेली असायची. निव्वळ बॅट्समन कोहली बघायला लागल्यापासून कॅप्टन कोहलीचं महत्त्व जास्त पटायला लागलं. कॅप्टन म्हणून त्याच्या यशस्वी कारकिर्दीची हीच मोठी पावती आहे.

हेही वाचा: 

सचिन, आम्ही तुला हृदयातून रिटायर्ड करू शकत नाही

क्रिकेट म्हणजे पुरुषांचा खेळ, हा समज खोटं ठरवणाऱ्या बायका

क्रिकेटचे लघुउद्योग सुटलेत सुसाट

महात्मा गांधींचं क्रिकेटशी नातं सांगणारे हे किस्से आपल्याला माहीत आहेत का?

(दैनिक पुढारीच्या बहार पुरवणीतून साभार)