विज्ञान क्षेत्रातल्या स्त्री-पुरुष भेदभावाचं काय करायचं?

०९ मे २०२२

वाचन वेळ : ५ मिनिटं


विज्ञानाच्या क्षेत्रात पुरुषांचं वर्चस्व असल्यानं विज्ञानाच्या गुंतागुंतीमधे स्त्रियांना सहजता येऊ शकत नाही, हे सत्य प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला जातो. ही स्त्री-पुरुष तफावत दूर करणं सोपं नाही. कारण आपल्यापैकी बहुतेकांची ही लैंगिक पक्षपाती मानसिकता लहानपणापासूनच असते.

पुरुष आणि स्त्रिया, दोघांसाठी अधिक समान जग निर्माण करण्यासाठी आपण बराच पल्ला गाठलाय; पण तरीही लैंगिकतेचा मुद्दा आजही प्रासंगिक आहे. लैंगिकतेशी संबंधित पूर्वग्रहांनी जगासमोर भलतीच आव्हानं उभी केली आहेत. विशेषतः जेव्हा प्रश्न स्त्रियांशी संबंधित असतो तेव्हा त्या प्रश्नाशी सामना करणं कठीण होतं. महिला सक्षमीकरण हा गेल्या शतकापासूनचा चर्चेचा आणि विचारमंथनाचा विषय आहे.

सक्षमीकरणाचं स्वरूप कोणतंही असो, त्याचा पाया शिक्षणाच्या जमिनीवरच उभारलेला आहे. शिक्षणाचा थेट संबंध आर्थिक सक्षमीकरणाशी आहे. आत्मनिर्भरतेमुळे नेतृत्व आणि निर्णयक्षमता मजबूत होते आणि सक्षमीकरण मजबूत करण्याचं ते एक शक्तिशाली माध्यम आहे. शिक्षण आणि नोकरी यांचा जवळचा संबंध आहे. प्रत्येक कालखंडात समाजाच्या आणि देशाच्या गरजेनुसार रोजगाराचं स्वरूप बदलत असतं.

त्यामुळे शिक्षणाला तेव्हाच महत्त्व असतं, जेव्हा ते रोजगाराभिमुख असतं. देशात चौथ्या औद्योगिक क्रांतीनं दार ठोठावलंय. आता भारताला सुमारे ५० दशलक्ष तंत्रज्ञान-सक्षम कामगार तयार करावे लागतील. पण एक महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की, महिलाही त्यात आपलं स्थान निर्माण करू शकतील का? कारण महिलांची क्षमता, बुद्धिमत्ता आणि सर्जनशीलता केवळ भारतातच नाही, तर जगभरात प्रचंड असमानतेनं आणि पूर्वाग्रहांनी ग्रासलेली आहे.

शिक्षणातला लिंगभेद

संयुक्त राष्ट्रांच्या अहवालानुसार, भविष्यात नव्वद टक्के नोकर्‍या अशा असतील, ज्यात माहिती आणि दळणवळण तंत्रज्ञानाचं ज्ञान कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात आवश्यक असेल. स्टेम क्षेत्राशी म्हणजेच विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित अशा संबंधित क्षेत्रांमधे मोठ्या प्रमाणावर रोजगाराच्या संधी निर्माण होतायत.

पण जगभरात स्टेम विषयांमधे सर्व स्तरांवर लैंगिक असमानता आहे, या वस्तुस्थितीकडं दुर्लक्ष करता येणार नाही. त्याचप्रमाणं सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय प्रगती असूनही जगाचा एकही कोपरा असा नाही, जिथं व्यावहारिक पातळीवर जटिल स्वरूपात लैंगिक रूढी उपस्थित नाहीत. जगातल्या दोन तृतीयांशपेक्षा जास्त देशांमधे विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित या विषयांमधे मुलींचा वाटा केवळ १५ टक्के आहे.

या आकडेवारीवरून वस्तुस्थितीला पुष्टी मिळते. एक सर्वमान्य समज असा आहे की, विशिष्ट कामांसाठी पुरुषच पात्र आहेत आणि विज्ञान आणि गणित हे कथितरीत्या जटिल विषय आहेत म्हणून ते स्त्रियांसाठी नाहीतच. प्रत्यक्षात, हे खरं नाही. विज्ञान हे विशिष्ट लिंगासाठी नाही. लिंगभेद हा विज्ञानामुळे नसून, सामाजिक नियमांमुळे जन्माला आलेला आहे.

डार्विनचा पूर्वग्रहदूषित युक्तिवाद

अमेरिकेतल्या फ्लोरिडा स्टेट युनिवर्सिटीमधे झालेल्या एका संशोधनानुसार, उच्च शिक्षणात विज्ञान विषयातली लैंगिक असमानता क्षमता दर्शवणारी आहे, असा युक्तिवाद केला जातोय. पण जेव्हा दहावीच्या विद्यार्थ्यांची सलग सहा वर्षं गणित अभियोग्यता चाचणी घेण्यात आली, तेव्हा मुलं आणि मुलींनी समान कामगिरी केली.

एवढं साम्य असूनही मुलं स्वतःला गणितात तरबेज समजतात, तर मुली स्वतःला कमी लेखतात. ‘फ्रंटियर्स इन सायकॉलॉजी’ नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेलं हे संशोधन असं स्पष्टपणे दर्शवतं की, जेव्हा एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीच्या किंवा समूहाच्या क्षमतेवर सातत्यानं अविश्वास दर्शविला जातो, तेव्हा ती आपोआपच आपण अक्षम असल्याचं मान्य करू लागते. 

चार्ल्स डार्विन यांनी त्यांच्या ‘द कन्सेन्ट ऑफ मॅन अँड सिलेक्शन इन रिलेशन टू सेक्स’ या पुस्तकात लिहिलंय की, महिला आणि पुरुषांच्या क्षमतांमधे खूपच फरक आहे आणि पुरुष प्रत्येक क्षेत्रात महिलांपेक्षा अधिक यश मिळवतात. त्यांच्या मते, या फरकाचं कारण म्हणजे जैविकद़ृष्ट्या पुरुषांपेक्षा स्त्रिया कमी आहेत.

पण डार्विनचा हा युक्तिवाद कोणत्याही शास्त्रीय पडताळणीशिवाय मान्य करणं तर्कसंगत ठरेल का? डार्विनचं भाष्य हे सामाजिक परिस्थितीकडे दुर्लक्ष केल्याचा परिणाम आहे, जिथं स्त्रियांना पुरुषांपेक्षा कमी संधी दिली गेली आणि त्यांचं स्वातंत्र्यही नियंत्रित केलं गेलं.

हेही वाचा: गोझी ओकोन्जो : आर्थिक सत्तेच्या चाव्यांनी विकासाची दारं उघडणाऱ्या ‘आजीबाई’

विज्ञानातला लैंगिक पक्षपात

‘ऑर्गनायझेशन फॉर इकॉनॉमिक को-ऑपरेशन अँड डेवलपमेंट’ने ६० देशांमधे केलेल्या अभ्यासातून असं दिसून आलंय की, पालकही मुलींना विज्ञान विषय घेण्यापासून परावृत्त करतात. याशिवाय आणखी एक सत्य नाकारता येणार नाही, ते म्हणजे स्त्रीला हीन दाखविण्याची प्रवृत्ती आणि विज्ञानाला पुरुषांचा विषय मानणारं संशोधनही पुरुषांनीच केलंय. 

ब्रिटिश विज्ञान पत्रकार अँजेला सैनी यांनी ‘इन्फिरिअर: हाऊ सायन्स गॉट वूमन राँग अँड द न्यू रिसर्च दॅट रिराईट्स द स्टोरी’ या लेखात लिहिलंय, आम्ही नेहमीच विज्ञानाला तटस्थ मानलंय; पण वास्तव हे आहे की, विज्ञान बहुतेक पूर्वग्रहांनी व्यापलेलं आहे. कारण शास्त्रज्ञ स्वतःच पूर्वग्रहाचे बळी आहेत. कोणतंही जीवशास्त्रीय संशोधन हे सिद्ध करू शकलं नाही की, पुरुष जे करू शकतात ते स्त्रिया करू शकत नाहीत.

विज्ञानाच्या क्षेत्रात पुरुषांचं वर्चस्व असल्यानं विज्ञानाच्या गुंतागुंतीमधे स्त्रियांना सहजता येऊ शकत नाही, हे सत्य प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला जातो. ही स्त्री-पुरुष तफावत दूर करणं सोपं नाही. कारण आपल्यापैकी बहुतेकांची ही लैंगिक पक्षपाती मानसिकता लहानपणापासूनच असते. एका अभ्यासानुसार, अगदी पाच वर्षांच्या मुलांमधे त्यांच्याकडून लिंगाधारित कोणती वागणूक अपेक्षित आहे, याची समज विकसित होते.

शिक्षणाचं नवं स्वरूप

लिंगभेदाविरुद्ध लढणं कधीही सोपं नव्हतं. पण प्राथमिक शिक्षणाच्या पातळीवर शिक्षक आणि पालकांनी मुलींमधे विज्ञान, गणित या विषयांची आवड निर्माण केल्यास परिस्थिती बदलू शकते. हे निश्चित आहे की, शिक्षक प्रशिक्षणातलं नावीन्य आणि लिंगभेद आणि गरजा समजून घेणार्‍या तंत्रज्ञानातली गुंतवणूक सध्याचा ट्रेंड बदलू शकते.

खरं तर, हे सगळे प्रयत्न सामाजिक विचार बदलण्याच्या पूर्वअटीवर अवलंबून आहेत. यासाठी अशा वातावरणाची निर्मिती करावी लागेल, जिथं मुली भविष्यातल्या आघाडीच्या शास्त्रज्ञ आणि नवकल्पक बनतील आणि सर्वांसाठी न्याय्य आणि शाश्वत भवितव्य घडवतील.वास्तव पाहता, निम्म्या लोकसंख्येच्या पूर्ण सहभागाशिवाय कोणतीही अर्थव्यवस्था विकसित होऊ शकत नाही. त्यामुळे स्त्रियांच्या शिक्षणाचं स्वरूप बदलणं आवश्यक आहे, जेणेकरून जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या पुढच्या टप्प्यात पारंपरिक लिंगभेदाच्या मानसिकतेची वाढ रोखता येईल. शैक्षणिक स्वरूप आणि त्यात पद्धतशीर केलेले बदल आपली भूमिका तर बजावतीलच; पण ते मुलींमधेही आत्मविश्वास निर्माण करतील.

हेही वाचा: 

बायकांच्या सणात पुरुषी विचारांची लुडबूड कशाला?

महिला दिन विशेष : आईंना हमे देखके हैरान सा क्यूँ हैं?

प्रिया रमानी खटला : बाईचा सन्मान जपणारं कोर्टाचं जजमेंट

बायका आंदोलक बनून रस्त्यावर उतरतात, त्याचा अर्थ पुरुष कसा लावणार?

(दैनिक पुढारीच्या बहार पुरवणीतून साभार)