तीन तासांची परीक्षा मुलांचं भवितव्य ठरवू शकते का?

२९ एप्रिल २०२२

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


तीन तासांची परीक्षा आणि त्यात मिळणारे गुण, हीच विद्यार्थ्यांच्या यशापयशाची एकमेव कसोटी मानली गेल्यामुळे मुलांना शिकण्याचा आनंद घेता येत नाही. आपल्या संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थेने ‘यशस्विता’ या शब्दाचा अर्थ अत्यंत संकुचित करून ठेवला आहे. ‘यश’ आणि ‘अपयश’ या दोन्ही गोष्टी कधीच कायम नसतात, या सत्याकडेही आपण पाठ फिरवली आहे. मुलांचा सर्वांगीण विकास साधायचा असेल, तर पालकांनी दृष्टिकोन बदलायलाच हवा.

विद्यार्थ्यांच्या परीक्षांची धामधूम सुरू झाली आहे आणि परीक्षा जणू आपलीच सुरू आहे, असं पालकांना वाटतंय. शाळकरी मुलांना त्यांचे पालक हल्ली खूपच सुविधा उपलब्ध करून देतात. पण त्या मोबदल्यात त्यांना हवे असतात जास्तीत जास्त गुण! वस्तुतः काही विषय मुलांना कळतसुद्धा नसतात आणि पालकांना वाटतं की, जितका अभ्यास मुलं करतील तितके अधिक गुण त्यांना मिळतील.

अपेक्षेच्या ओझ्यानं मुलं नैराश्यात

देशातल्या बहुसंख्य विद्यार्थ्यांना परीक्षेपेक्षा अधिक ओझं वाटतं, ते पालकांच्या वाढलेल्या अपेक्षांचं. त्यामुळे मुलं प्रचंड दबावाखाली अभ्यास करत आहेत. वरवर पाहता हा अगदी साधा साधा तणाव दिसतो. पण त्याचं रूपांतर कधी नैराश्यात होईल, हे सांगता येत नाही. या नैराश्यातून विद्यार्थी आत्महत्येचा मार्ग अवलंबत असल्याचं दिसून आलं होतं.

‘नॅशनल क्राईम रेकॉर्ड ब्यूरो’च्या २०२०च्या अहवालानुसार, गेल्या दहा वर्षांच्या कालावधीत ८१ हजार ७५८ विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली. २०१९मधे दहा हजारांहून अधिक विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा ताण असह्य झाल्याने आत्महत्या केली होती.

राज्यवार आकडेवारी पाहिली तर, विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांमधे महाराष्ट्राचा पहिला क्रमांक होता, हे याठिकाणी लक्षात घ्यायला हवं. भारतीय शिक्षण व्यवस्थेत बरेच काही अनपेक्षित आहे आणि त्यात लवकरात लवकर बदल केला पाहिजे, असंच यातून सूचित होतं.

जगभरातली मुलं तणावाखाली

भारतीय शिक्षणपद्धती केवळ तीन तासांना वाहिलेली आहे, असं म्हणता येईल. या तीन तासांत विद्यार्थी परीक्षा देतात. हेच तीन तास विद्यार्थ्याचं भवितव्य निश्चित करतात आणि भविष्यात तो यशस्वी होणार की नाही, हेही निश्चित करतात. आपल्या संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थेने ‘यशस्विता’ या शब्दाचा अर्थ अत्यंत संकुचित करून ठेवला आहे. ‘यश’ आणि ‘अपयश’ या दोन्ही गोष्टी कधीच कायम नसतात, या सत्याकडेही आपण पाठ फिरवलीय.

अपयशालाही जीवनात महत्त्वाचं स्थान असतं आणि अपयश जर आपण लज्जास्पद बनवलं, तर ते जीवनावर सखोल परिणाम करू शकतं. केवळ भारतातच नाही, तर जगभरात मुलं पालकांच्या अपेक्षांमुळे तणावाखाली आहेत.

जर्मनीतल्या ‘के डायचे वेले’ यांच्या एका अहवालातून मुलांची घुसमट मध्यंतरी जगासमोर आली होती. या अहवालात दक्षिण कोरियातली एक विद्यार्थिनी किम युन असं म्हणते की, ज्या मुलांना चांगले गुण मिळत नाहीत किंवा ज्यांना चांगल्या शाळा-कॉलेजात प्रवेश मिळत नाही, त्यांच्याकडे अत्यंत हीन दृष्टिकोनातून पाहिलं जातं.

हेही वाचा: ऑनलाईन शिक्षणाचा ध्यास घेणाऱ्या शिक्षकांना ‘नितळी’च म्हणायला हवं

‘दृष्टी’ अभ्यासक्रमापुरती कैद

भारतातल्या विद्यार्थ्यांची स्थिती यापेक्षा वेगळी नाही. तीन तासांच्या परीक्षेचं केलेलं मूल्यांकन हे संपूर्ण जीवनातल्या ‘यशापयश’ मोजण्याचं परिमाण होऊ शकत नाही, हे मानायलाच पालक तयार नाहीत. असं खरोखर असतं, तर शाळा-कॉलेजात सर्वाधिक गुण मिळवणारे विद्यार्थी देशातल्या सर्व प्रतिष्ठित पदांवर विराजमान झाल्याचं दिसलं असतं आणि कमी गुण मिळवणारे विद्यार्थी सर्वच क्षेत्रांत अपयशी ठरले असते. पण असं दिसत नाही, हे लक्षात घेतलं पाहिजे. सातत्यपूर्ण प्रयत्नांचा परिणाम म्हणजेच खरं यश आहे.

जी मुलं तासन् तास अभ्यास करतात, तीच यशस्वी होतात, असं पालकांना वाटतं. काही दिवसांपूर्वी चीनमधे घडलेल्या घटनेतून याला पुष्टी मिळते. चीनच्या झोजियांग प्रांतातल्या शिक्षण विभागाकडून पालकांना असे निर्देश देण्यात आले होते की, सर्व शाळकरी मुलं रात्री दहापूर्वी झोपलेली असली पाहिजेत. त्यांचा गृहपाठ पूर्ण झाला किंवा नाही झाला, तरी त्यांनी दहाच्या आत झोपलं पाहिजे. पालकांनी या निर्णयाला ‘होमवर्क कर्फ्यू’ असं नाव दिलं. अशा निर्णयांमुळे मुलं स्पर्धेत मागे पडतील, असं पालकांचं मत आहे.

वस्तुतः दिवसातले सात ते आठ तास झोपणं मुलांच्या मानसिक विकासासाठी आवश्यक आहे, हे सिद्ध झालंय. ‘वायलर युनिवर्सिटी ऑफ आर्ट्स अँड सायन्स’च्या संशोधनातून निघालेल्या निष्कर्षानुसार, आठ तास झोप घेणारे विद्यार्थी पाच ते सहा तासच विश्रांती घेणार्‍या विद्यार्थ्यांपेक्षा अधिक गुण मिळवतात. शालेय अभ्यासक्रमापुरती आणि पाठ्यपुस्तकापुरती आपण आपली ‘दृष्टी’ कैद करून ठेवलीय.

शिकण्याच्या क्षमतेची अवहेलना

फिनलँड, सिंगापूर, जपान आणि जर्मनीसारख्या देशांमधे यापेक्षा वेगळी मानसिकता पाहायला मिळते. १९४७ला शिक्षण क्षेत्रातल्या सुधारणेसाठी जपानने जेव्हा, शिक्षण हा मूलभूत अधिकार असल्याचा कायदा तयार केला, तेव्हा संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व विकासाची रूपरेषा तयार केली. त्यातला अनुच्छेद १०मधे म्हटलंय की, एखाद्या व्यक्तीवर अप्रत्यक्ष नियंत्रण मिळवणं हा शिक्षणाचा अर्थ नाही. संपूर्ण समाजासाठी उत्तरदायी बनणं, हा शिक्षणाचा हेतू आहे. मुलांच्या शिकण्याच्या क्षमतेची आपण मात्र अवहेलना करतो.

आपली संपूर्ण शिक्षणपद्धती समस्याकेंद्रित नसून, ती उत्तरकेंद्रित बनली आहे. आपण ठरवलेल्या प्रश्नांची आपण ठरवलेली उत्तरं मुलांनी देणं अपेक्षित मानल्यामुळे त्यांची बुद्धिमत्ता त्याच चौकटीत खुंटते. त्यामुळे मुलांमधे भीती आणि संभ्रमाची स्थिती निर्माण होते.

महत्त्वाचा प्रश्न असा की, पालक जर मुलांना सायकल चालवायला शिकवताना तो वारंवार पडणार आणि त्यामुळेच त्याला उत्तम सायकल चालवता येणार, हे गृहीत धरतात आणि तसं घडतंही. शालेय परीक्षांमधे उत्तम गुण मिळालेच पाहिजेत, असा आग्रह हेच पालक का धरतात? अति सजगता आणि अति सावधगिरीमुळे मुलांच्या मार्गात नकळत काही अडथळे येतात, हेच खरं आहे.

हेही वाचा: ब्रेन ड्रेनपेक्षा विघातक आहे वेल्थ ड्रेन!

गंभीर चिंतनाची गरज

आपल्या मुलांची क्षमता समजून न घेता, आपल्या अपेक्षांनुरूप त्यांना आकार देण्याचा प्रयत्न केला तर मुलांची आवड, आत्मविश्वास मुलांनाच विसर पडतो. खरी गोष्ट अशी की, जेव्हा मुलं नव्या कामाची सुरवात करतात तेव्हा त्यांच्या डोक्यात यशापयश हा विषयच नसतो.

मुलं केवळ आपली आवड आणि आवडीप्रमाणे एखादी गोष्ट मिळवण्याचा प्रयत्न एवढ्यातच रमलेली असतात. पण जेव्हा घरातल्या मोठ्या माणसांना खूश करणं महत्त्वाचं ठरतं, तेव्हा यश आणि अपयशात एक मोठी दरी निर्माण होत जाते.

मुलांमधे सातत्याने वाढत असलेली निराशा आणि परीक्षेचा तणाव रोखायचा असेल, तर गंभीर चिंतनाची गरज आहे. पालक, शिक्षक, शिक्षणप्रणाली आणि परीक्षापद्धती यांचं योग्य समायोजन विद्यार्थ्यांच्या हिताच्या दृष्टीने जोपर्यंत होत नाही, तोपर्यंत परिस्थिती अशीच राहील.

फिनलँडची खरी शिकवणी

केंद्रीभूत स्पर्धा आणि मूल्यांकनावर आधारित शिक्षणाला फिनलँडने नकार दिला आहे. तिथल्या शिक्षणव्यवस्थेत ‘शिकवण्या’वर भर दिला जातो. त्यामुळेच हायस्कूलपर्यंत एकही परीक्षा घेतली जात नाही. १५ वर्ष वयाच्या मुलांचं गणित, विज्ञान आणि एकंदर शिक्षणाची क्षमता यांचे मूल्यांकन करणार्‍या ‘प्रोग्राम फॉर इंटरनॅशनल स्टुडंट्स असेसमेंट’ अर्थात पीआयएसए या उपक्रमात फिनलँडचे विद्यार्थी नेहमी अव्वल स्थानावर असतात.

तिथं भाषा आणि गणित शिकवण्यासाठी संगीत आणि खेळांचा आधार घेतला जातो. त्याचप्रमाणे सिंगापूरने २०१९ पासून प्राथमिक शाळेतल्या विद्यार्थ्यांसाठी सर्व प्रकारच्या परीक्षा रद्द केल्या आहेत. शिकण्याची क्षमता मुलांनी वाढवावी, तुलनात्मक विचार त्यांच्या मनात येऊ नये आणि त्यातून चिंताग्रस्त होऊ नये, एवढाच हेतू त्यामागे आहे. जॉन हॉल्ट यांच्या ‘हाऊ चिल्ड्रन फेल’ या पुस्तकात लिहिलंय की, मुलांना अशा प्रकारचे प्रश्न किंवा गणितं घालू नयेत, ज्यांचं उत्तर स्वयंचलित यंत्रासारखं देता येईल.

मुलांना जे समजलंय ते शब्दांत मांडण्याची क्षमता मुलांमधे यायला हवी. जे समजलंय त्याची उदाहरणं त्यांना देता यावीत. जे शिकले आहे ते प्रत्येक रूपात, प्रत्येक स्थितीत समजून घेण्याची आणि त्याचा विचारांशी संबंध जोडण्याची क्षमता विद्यार्थ्यांमधे यायला हवी. यासाठी पालकांनी आपला दृष्टिकोन रुंद करणं अत्यंत आवश्यक आहे. तीन तासांची परीक्षा हाच यशाचा एकमेव निदर्शक नाही, हे समजून घ्यायला हवं आणि मान्यही करायला हवं.

हेही वाचा: 

कशी करायची ई-लर्निंग प्लॅटफॉर्मची निवड?

कोरोना वायरसबद्दल मुलांशी आपण कसं बोलायचं?

राष्ट्रीय कन्या दिन :  तारा मनाच्या का मूक होऊ लागल्या?

कोरोनाच्या या काळात आपल्याला विचित्र स्वप्नं का पडतात?

(दैनिक पुढारीच्या बहार पुरवणीतून साभार)