केशवराव जेधे चरित्र: एका संघर्ष नायकाची चरित्रगाथा

२१ एप्रिल २०२२

वाचन वेळ : ७ मिनिटं


२०२१ हे देशभक्त केशवराव जेधे यांच्या जयंतीचं शतकोत्तर रौप्य महोत्सवी वर्ष. त्यानिमित्ताने पुण्यात य. दि. फडके लिखित 'केशवराव जेधे चरित्र' या पुस्तकाच्या नव्या आवृत्तीचं प्रकाशन झालं होतं. पंचवीस वर्ष हे पुस्तक बाजारात उपलब्ध नव्हतं. त्यासाठी केशवराव जेधे फाउंडेशननं पुढाकार घेतला. या पुस्तकाला राज्यातले ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांनी लिहिलेल्या प्रस्तावनेचा हा संपादित अंश इथं देत आहोत.

देशभक्त केशवराव जेधे यांची २१ एप्रिल ही जयंती. दीर्घकाळ उपलब्ध नसणारं त्यांचं य.दि. फडके लिखित चरित्र त्यांच्या १२५व्या जयंती वर्षानिमित्त देशभक्त केशवराव जेधे फाउंडेशनने प्रकाशित केलं. त्याची ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांनी लिहिलेल्या प्रस्तावनेचा संपादित भाग.

रोहिडखोर्‍यातल्या भोर तरफचे देशमुख कान्होजी जेधे यांनी प्रतापगडाच्या लढाईपूर्वी अफझलखानाने पाठवलेले आदिलशहाचे शाही फर्मान धुडकावलं. त्यांनी मुलाबाळांसोबत छत्रपती शिवाजी महाराजांसमोर बेलरोटीवर हात ठेवून एकनिष्ठतेची शपथ घेतली आणि वतनावर पाणी सोडलं.

सह्याद्रीच्या कडेकपार्‍यात हिंदवी स्वराज्य आकाराला येत असताना त्याला दोन्ही हातांनी आधार देण्याचं काम ज्या जेधेंनी केलं, त्याच गौरवशाली घराण्याचा वारसा लाभला केशवराव जेधेंना! जेधेंच्या पुणे शाखेत जन्मलेल्या केशवराव जेधेंनी जेधे घराण्याची उज्ज्वल परंपरा पुढे नेली.

तत्कालीन कालखंडाचा आरसा

जेधे घराण्याचा इतिहास पाहिला तर इमाने-इतबारे, निःस्पृहपणे कर्तव्य हाच धर्म मानून इतरांसाठी झोकून देणं हेच जेधे घराण्याचं ब्रीद असल्याचं दिसतं. त्याला केशवरावांचं निरपेक्ष आणि विशुद्ध कार्यही अपवाद नाही. केशवरावांचं जीवनचरित्र य. दि. फडकेंच्या लेखणीने लिहिलं गेलंय, हीच खरी केशवरावांना आदरांजली आहे.

य. दि. लिखित जीवनचरित्र म्हणजे केवळ समग्र व्यक्तिचित्रण न राहता तो तत्कालीन कालखंडाचा आरसा असणार हे मी जाणून होतो, त्यामुळे प्रस्तावनेची विनंती मी चटकन स्वीकारली. शिवाय केशवराव जेधे हे १९५७ला बारामती लोकसभा मतदारसंघातून संसदेवर निवडून गेले होते. त्यांच्या चरित्रग्रंथाला माझी प्रस्तावना असावी, हा विलक्षण योग आहे असं मी मानतो.

हेही वाचा: थोरांचे अज्ञात पैलूः आधुनिक महाराष्ट्रेतिहासाचा नवा अन्वयार्थ

नाट्यमय घडामोडींचा चलतपट

‘केशवराव जेधे’ हे जीवनचरित्र पान उलटवत जावं, तसं केशवरावांच्या व्यक्तिमत्त्वातल्या छटा खुलवत जातं असं काही नाही. केशवराव बाह्यतः कसे होते, त्यांचं बालपण कसं गेलं, त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची मूस कशी घडली असा कालानुक्रमे धांडोळा य. दि. घेत नाहीत.

केशवरावांच्या स्वभावातील कंगोरे य. दि. अधूनमधून मांडतात. वाचकांना प्रास्ताविकात याची आधीच जाण करून देतो. कारण, हीच गोष्ट खरी उत्कंठा वाढवणारी आहे. नेहमीच्या पद्धतीने रेखाटलेलं जीवनचरित्र नसेल, तर मग पानोपानी काय असेल याची आगाऊ कल्पना देतो.

विसाव्या शतकाच्या पहाटवेळेपासून स्वातंत्र्यसूर्याच्या अभ्युदयानंतर एका दशकापर्यंतच्या अनेक सामाजिक-राजकीय नाट्यमय घडामोडींचा हा एक चलतपट आहे, असं म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही. हा चलतपट वाचकांना पुस्तक संपेपर्यंत खिळवून ठेवेल आणि वाचून झाल्यानंतर भूतकाळाची पुन्हा भ्रमंती घडवेल.

‘जेधे मॅन्शन’ चळवळींचं केंद्र

पुस्तकाचं शीर्षक सुचवण्याची मला मुभा दिली असती, तर मी ते नाव ‘जेधे मॅन्शन’ असं ठेवलं असतं आणि शीर्षकाखाली ‘केशवराव जेधेंच्या धगधगत्या कारकिर्दीचा धांडोळा’ असं उपशीर्षक लिहिलं असतं. कारण, जेधे मॅन्शन ही पुण्यातली केवळ वास्तू नसून, ते विसाव्या शतकातल्या चळवळींचं एक प्रमुख केंद्र होते.

जेधे मॅन्शनमधला राबता वाढवण्याचं श्रेय खरं केशवरावांपेक्षा थोरले असलेले बाबूराव जेधे यांना जातं. त्यांचं व्यक्तिदर्शन विस्ताराने जेधे मॅन्शनमधे मांडता आलं असतं. केशवरावांच्या कारकिर्दीची झेप दिल्लीपर्यंत पोचली आणि तिचा ऊहापोह चरित्रात होत आहे, याचा मला एक वेगळा आनंद होतो. कारण, याच भागात माझी राजकीय कारकीर्द आकाराला आली.

हेही वाचा: वाचा स्वामी विवेकानंदांचं जग जिंकणारं भाषण

अंतर्मुख करणारी शोकांतिका

विद्येचं माहेरघर असलेलं पुणे अनेक विचार-आचारांच्या मंथनाचं, अभिसरणाचं केंद्र आहे. पुणे शहराचा इतिहास पाहिला असता तिथं ब्राह्मण आणि ब्राह्मणेतर असे दोन मुख्य समाजप्रवाह निर्माण होण्याचं कारण समजेल.

पुण्याच्या जहागिरीतून शिवछत्रपतींनी हिंदवी स्वराज्य उभारलं आणि याच पुण्यातून पेशवाईच्या माध्यमातून मराठा साम्राज्याची सूत्रं हलवली गेली. लाल महालात आणि शनिवारवाड्यात एक ठराविक अंतर राहिलं, तरी मुठेचं दुथडी भरलेलं, तर कधी जमिनीत खोल मुरलेलं स्वातंत्र्याभिमानी पाणी या दोन समाजप्रवाहांना फार तोडूनही देत नव्हतं.

माझ्या मते, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सब्राह्मण अठरापगड जातींना सोबत घेऊन रयतेचं राज्य घडवण्याचा जो चमत्कार साधला, तो शिवोत्तर काळात कुणालाही जमला नाही. ही अंतर्मुख करणारी शोकांतिका आहे. कारण, असं असतं तर देशाची राजकीय सूत्रं महाराष्ट्राबाहेर कधीच गेली नसती. पुस्तक सावकाश आणि सावधपणे वाचावं, वाचकाच्या मनःपटलावर ही भावना जरूर उमटेल.

मैत्रीची तीन पर्व

जेधे मॅन्शनमधून ब्राह्मणेतर चळवळीच्या पोषणाचं काम होत होतं. कोल्हापूरच्या शाहू छत्रपतींची बाबूराव जेधेंवर विशेष मर्जी होती, त्यामुळे शाहू छत्रपतींचं वेदमान्य पुरोगामित्व, महात्मा फुलेंचा सत्यशोधकी विचार आणि ब्राह्मणेतरांचा कट्टर ब्राह्मणविरोध यांना खतपाणी याच मॅन्शनमधून मिळालं.

केशवरावांच्या जीवनचरित्रात मला मैत्रीची तीन पर्व पहायला मिळतात. पहिलं जेधे-जवळकर, दुसरं जेधे-गाडगीळ आणि तिसरं जेधे-मोरे अशा विभागणीत त्यांचं चरित्र साकारतं. पहिल्या पर्वात ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर धुमश्चक्री पहायला मिळते. या पर्वात नेतेमंडळींचा प्रगल्भपणा अजिबात दिसत नाही तर केवळ प्रक्षुब्धपणा दिसतो. जवळकरांच्या जळजळीत लेखणीनं इतकी आग ओकलीय की, तिचा वाचतानाही चटका बसतो.

हेही वाचा: नव्या पिढीनं गांधी-आंबेडकर मतभेदांकडे कसं बघावं?

दृष्टिकोनातल्या स्थित्यंतराचा प्रवास

ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर वादामुळे विसाव्या शतकाच्या सुरवातीला छत्रपती शिवाजी महाराजांचं स्मारक अर्धा-तप रखडलं हे दुर्दैवाने सांगावंसं वाटतं. श्रीशिवस्मारक कोनशिला कार्यक्रम हे जातिविशिष्ट स्मारक असू नये हे गवर्नरचं म्हणणं होतं. शाहू महाराजांनीही केवळ मराठा समाजाचं ते स्मारक असावं, हा विचार सोडून दिला होता.

स्मारक जातिविशिष्ट असणार नाही, याची हमी मिळाल्यावरच ब्रिटनच्या युवराजाने कोनशिलेची स्थापना केली. एकेकाळी छत्रपती शिवाजी महाराजांची संभावना करणार्‍या इंग्रजांना छत्रपतींना आदरांजली द्यावी लागली, याकडे सकारात्मकतेने पहायला हवं होतं; पण तेही काही जणांना रुचलं नाही.

केशवराव त्यांपैकीच एक होते. नंतर केशवरावांनी अंग काढलं; पण मला वाटतं शिवछत्रपती स्मारक बांधताना असा वाद होणं दुर्दैवी होतं. त्याचं लोकार्पण झाल्यावर तिथं कुणी यावं, हा ज्याच्या त्याच्या श्रद्धेचा भाग होता. पुढे जाऊन केशवरावांची विचारसरणी कमालीची व्यापक झाली. प्रस्तुत चरित्र केशवरावांच्या दृष्टिकोनातल्या अशा स्थित्यंतरांचा प्रवास वाचकांना घडवतं.

जेधेंच्या चरित्रातली पुतळा प्रकरणं

पुणे तिथं काय उणे असं आपण म्हणतो. पुतळ्यांच्या बाबतीत तर पुण्यात अजिबात वाणवा नाही. पुतळ्यांवरून होणार्‍या वादांवर एक स्वतंत्र पुस्तक तयार होईल. शिवछत्रपतींच्या पुतळ्याची उभारणी कोणी करावी, समारंभाला कोण असावं-नसावं यावरून वाद झाले; पण टिळकांच्या आणि महात्मा फुलेंच्या पुतळा उभारणीवरूनच ब्राह्मण-ब्राह्मणेतरांमधे संघर्ष झाला. त्या कटुतेची बीजं अजूनही मूळ धरतात आणि नवनवे कोंब आगडोंब उसळवतात.

हल्लीचं दादोजी कोंडदेवांचा लाल महालातला पुतळा हटवणं असो किंवा संभाजी उद्यानातला गडकरींचा पुतळा हटवणं असो! या दोन्ही प्रकरणांत मोठा वादंग झाला; पण जेधेंच्या चरित्रातली पुतळा प्रकरणं वाचली की, आपली पिढी बरीचशी समजूतदार आहे, असं वाटतं.

हेही वाचा: रा. ना. : महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा संगणक

अनेक घटनांचे साक्षीदार

चरित्रात पुतळा प्रकरणांपेक्षा गणेशोत्सव मेळे आणि त्याच्या प्रत्युत्तरादाखल जेधेंनी सुरू केलेले छत्रपती मेळे अधिक जळजळीत आहेत. दलितांनीही श्रीकृष्ण मेळे घेतले. गणेशोत्सव मेळ्यांमधे टिळकवाद्यांनी नेमस्त-सुधारकांवर गलिच्छ भाषेत कवनं गायली. दिनकरराव जवळकरांनीही त्याच पातळीवरून प्रत्युत्तरपर कवनं लिहिली. त्यावर कोटी ‘देशाचे दुष्मन’ या जवळकरांनी लिहिलेल्या केशवरावांनी प्रकाशित केलेल्या पुस्तकाने केलं.

या सार्‍या चिखलफेकीत स्त्रियांच्या पदरांवर का शिंतोडे उडवले गेले, हे कळत नाही. सावित्रीबाईंना गावगुंडांकडून त्रास झाला होताच, तसाच प्रकार धनवडे नावाच्या इसमाने एका ब्राह्मण स्त्रीशी केला. एकंदरीत स्त्रीसन्मानाची रक्षा करणार्‍या शिवछत्रपतींचा आदर्श कुणीच ठेवला नाही, हा विचार पुस्तक वाचताना मन उद्विग्न करतो.

‘देशाचे दुष्मन’ पुस्तकात टिळक-चिपळूणकरांची बदनामी केली गेली म्हणून जेधे-जवळकरांना तुरुंगवास झाला. अपिलात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी वकीलपत्र स्वीकारलं आणि आपल्या कुशाग्र बुद्धीची चुणूक दाखवली, तेव्हा जेधे-जवळकर आरोपमुक्त झाले!

चरित्रात जेधेंची दलितांबद्दल भूमिका समजून घेताना बाबासाहेबांनी चवदार तळ्याच्या पाण्यासाठी केलेल्या संघर्षाच्या ठिणग्या आपले डोळे दिपवतील. बाबासाहेबांना ब्राह्मण त्याज्य नव्हते. मात्र ब्राह्मण्यवादी ब्राह्मणांना त्यांचा प्रखर विरोध असे. अनेक पुरोगामी ब्राह्मण सहकारी चवदार तळ्याच्या सत्याग्रहात खांद्याला खांदा लावून सहभागी झाले होते. या घटनांचे केशवराव जेधे साक्षीदार होते. मनुस्मृती जाळली याचं केशवरावांनी अभिनंदन केलं.

केशवरावांचं पहिलं-दुसरं पर्व

सुरवातीला केशवराव जेधेंवर जवळकरांचा प्रभाव असला तरी त्यांचं स्वतःचं एक स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व होतं. जेधेंना विठ्ठल रामजी शिंदे आणि त्यांच्या अस्पृश्योद्धारक कार्याचा नितांत आदर होता. शैक्षणिक कार्यातही जेधे मागे नव्हते. जेधे मॅन्शनमधून श्री शिवाजी मराठा सोसायटी, अखिल भारतीय मराठी शिक्षण परिषद वगैरे संस्थांच्या शिक्षण प्रसार कार्याकडे सातत्याने लक्ष दिले गेले. केशवरावांची कारकीर्द अशा रितीने नंतरच्या पर्वात अधिक संतुलित झाली.

प्रौढत्वाच्या वाटचालीत केशवराव हळूहळू महात्मा गांधीजींच्या विचारांकडे खेचले गेले. महात्मा गांधीजींचं नेतृत्व आसेतू हिमाचल का स्वीकारलं गेलं, याचं थोडक्यात गमक या चरित्रात आढळतं. राजकीय, सामाजिक आणि धार्मिक तिन्ही प्रांतांतल्या प्रगतीसाठी महात्मा गांधी पुढे होते. समाज आणि राजकारण या जोडीने राष्ट्राचा गाडा पुढे नेण्याचं धोरण गांधीजींनी स्वीकारलं, हे इतर नेतृत्वांनी केले नाही, त्यामुळे गांधी महात्मा झाले. असे बारकावे या चरित्रात टिपले गेले आहेत.

केशवरावांनी ब्राह्मणेतर चळवळीचा विरोध पत्करून काँग्रेसचा रस्ता धरला आणि त्यांच्या कारकिर्दीचं दुसरं पर्व सुरू झालं. काकासाहेब गाडगिळांसारखा अभ्यासू-गुणी मित्र त्यांना लाभला. मध्यवर्ती कायदेमंडळापर्यंतचा राजकीय प्रवास वाचताना केशवरावांतील सद्वर्तन, तळमळ, करारीपणा यांचा प्रत्यय येईल. प्रांतिक काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून जबाबदारी सांभाळताना त्यांनी पक्षाची वाढ केली, काँग्रेस खेड्यापाड्यात नेली. केशवराव घटना समितीचे सदस्यही झाले. दुसरं पर्व हाच त्यांच्या कारकिर्दीचा उच्चबिंदू होता.

हेही वाचा: सयाजीराव गायकवाड महाराजः व्यवस्थापन शास्त्राचे दीपस्तंभ

तिसरा अंक शोकांतिकेचा

केशवराव जरी नावाजलेल्या उद्योग घराण्यातले होते, तरी त्यांना सामान्य शेतकरी कामगारांबद्दल अधिक कणव होती. ही कणव पक्षांतर्गत शेतकरी-कामगार संघ स्थापनेपर्यंत घेऊन गेली. पुढे याचाच स्वतंत्र पक्ष झाला. केशवरावांना हे चुकलेलं पाऊल किंवा भरकटलेलं पाऊल वाटलं. त्यांनी पुन्हा काँग्रेसची वाट धरली; पण मला वाटतं यात त्यांचं काही चुकलं नाही.

आजही महाराष्ट्रातल्या काही भागांवर पारंपरिक पकड असणार्‍या शेतकरी कामगार पक्षाची मुहूर्तमेढ त्यांच्या प्रयत्नाने रोवली गेली होती, हे त्यांचं यश म्हणावं लागेल; पण कारकिर्दीच्या शेवटी काकासाहेबांनी जेधेंना पुन्हा काँग्रेसच्या मुख्य प्रवाहात परत आणलं.

या सगळ्या जीवनप्रवासाचं स्वतः केशवराव जेधेंनी प्रेमाताई कंटक यांच्याशी बोलताना स्वचरित्राच्या तीन अंकाविषयी अगदी नेमकं वर्णन केलंय. ‘पहिल्या अंकात सामाजिक अन्यायाविरुद्ध भांडलो, दुसर्‍या अंकात काकासाहेबांबरोबर स्वातंत्र्यासाठी झगडलो आणि तिसरा अंक शोकांतिका ठरला,’ असं ते अगदी समर्पक वर्णन आहे.

चरित्र हा ऐतिहासिक ऐवज

य. दि. पुस्तकाच्या शेवटाकडे संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि गोवा मुक्ती संग्राम या स्वातंत्र्योत्तर काळातल्या मोठ्या संघर्षावर प्रकाश टाकताना जेधेंच्या योगदानाची झलक दाखवतात. द्विभाषिक मुंबई राज्याला विरोध करणारी पहिली सर्वपक्षीय बैठक घेऊन त्यांनी संयुक्त महाराष्ट्र समिती स्थापन्यात पुढाकार घेतला.

केशवराव, नाना पाटील, शंकरराव मोरे, तुळशीदास जाधव यांनी चळवळीचं लोण खेडोपाडी पोचवलं आणि संघर्षाचा वणवा पेटवला. य. दि. कृत विसाव्या शतकातील महाराष्ट्र या खंडातली क्षणचित्रं या चरित्रात जागोजागी दिसतात.

‘केशवराव जेधे’ चरित्रातला प्रत्येक परिच्छेद महाराष्ट्राच्या आधुनिक इतिहासातल्या महत्त्वाच्या घटनांचा बोध करून देतो. राजकीय-सामाजिक मतांतरं, वैचारिक मतभेद, व्यक्तिगत मतभेद, गट-तट आणि मेळ-समेट अशी सर्व प्रकारची आवर्तने अनुभवयास येतात. आधुनिक महाराष्ट्राच्या इतिहासाचे गाढे अभ्यासक य. दि. लिखित ‘केशवराव जेधे चरित्र’ ऐतिहासिक ऐवज म्हणून साहित्यरसिक कायम आपल्या संग्रही ठेवतील, असा मला विश्वास आहे.

हेही वाचा: 

बहुजनांच्या पहिल्या वृत्तपत्राचा वारसा धुळीला

ग्लोबल लोकल मेळ घालायचा, तर महात्मा फुले हवेतच

महात्मा फुले अमर आहेतः प्रबोधनकार ठाकरेंचा दुर्मीळ लेख

नाना शंकरशेठ होते म्हणून मुंबई आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचं शहर बनलं

महात्मा फुलेः जितके मोठे समाजसुधारक, तितकेच यशस्वी उद्योजकही