जेएनयूतल्या ब्राह्मणविरोधी ग्राफिटीच्या निमित्तानं...

०३ डिसेंबर २०२२

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


देशातली प्रतिष्ठित शिक्षणसंस्था असलेल्या जेएनयूच्या भिंतींवर 'ब्राह्मण भारत छोडो' अशी ग्राफिटी आढळल्यानं ती नॅशनल न्यूज झालीय. 'जेएनयु'च्या कुलगुरू शांतिश्री धुलिपुडी यांनी यासंदर्भात चौकशीचे आदेश दिलेत. यानिमित्ताने ब्राह्मण, ब्राह्मण्य, ब्राह्मण्यवाद म्हणजे नेमकं काय? या चर्चेला पुन्हा तोंड फुटलंय. यासंदर्भात इतिहासाचे अभ्यासक संजय सोनवणी यांची ही जुनी फेसबूक पोस्ट वाचायला हवी.

ब्राह्मण, ब्राह्मण्य आणि ब्राह्मण्यवाद हे आज चर्चेचे विषय झाले आहेत. या तीनही गोष्टी एकच आहेत त्या तिरस्करणीय आहेत, असा आक्षेप अनेकदा नोंदवला जातो. ब्राह्मण्यवादाचा 'संसर्ग' इतर जातीयांनाही होऊ लागला आहे असंही म्हणण्यात येतं. यावर ब्राह्मण समाजाचा आक्षेप आहे असं दिसतं. ब्राह्मण्य हा जणू काही एक रोग आहे असा अर्थ त्यातुन निघतो, त्यामुळे काही ब्राह्मणही 'मी ब्राह्मण आहे पण बाह्मण्यग्रस्त नाही' असं म्हणू लागतात. खरं तर ही एक विपरीत स्थिती आहे आणि त्यावर चर्चेची गरज आहे.

हेही वाचाः डॉ. पायल तडवीमुळे आपल्या समाजातलं जातींचं विष पुन्हा दिसलंय

ब्राह्मण कुणाला म्हणावं?

'ब्राह्मण' हा वैदिक धर्मातला एक वर्ण आहे. ती हिंदू धर्मातली जात नाही हे लक्षात घेतलं जात नाही. जातीसंस्थेच्या निर्मितीचं पापही ब्राह्मणांवर ढकललं जातं. हे ऐतिहासिक सत्य नाही. खरं तर 'ब्राह्मण' या शब्दाला खुद्द ब्राह्मणांनी एवढं वलयांकित करून ठेवलंय की, ब्राह्मण, ब्राह्मण्य, ब्राह्मण्यवाद यातून ब्राह्मण या शब्दाचा कोणताही अर्थ घेतला तरी ब्राह्मण हा वरिष्ठ घटक आहे असाच अर्थ निघतो.

अश्वघोष यांच्या नावावर खपवलं जाणारं वज्रसुची असो की, शंकराचार्यांच्या नावावर खपवलं जाणारं वज्रसुची उपनिषद असो, त्यातही ब्राह्मण कोणाला म्हणावं यावरच चर्चा आहे. जणू काही 'ब्राह्मण' या शब्दाला अपरंपार महत्व देत कोणाला तरी कोणत्या तरी व्याख्येत ब्राह्मण म्हणून कसं बसवता येईल याचीच चर्चा आपल्याला दिसेल.

बरं, ब्राह्मण या शब्दाच्या अनेक व्याख्या आहेत. उदा. 'जो मंत्र रचतो तो ब्राह्मण' ही ऋग्वेदाची व्याख्या आहे, मग त्याचा इतर व्यवसाय काहीही असो. उपनिषदांच्या द्रुष्टीने पाहिलं तर 'ज्यालाही ब्रह्माचे ज्ञान आहे तो ब्राह्मण.' 'महाभारतात युधिष्ठीराने' ज्याच्या अंगी ज्ञान, भुतदया, शील, क्षमा गुण आहेत त्याला ब्राह्मण म्हणावं.' अशी ब्राह्मणाची व्याख्या केली आहे.

पौराणिक व्याख्या पाहिली तर 'जो ब्राह्मण मातापित्यांच्या पोटी जन्माला आला आहे, उपनयन झालं आहे, ज्याने वेदाध्ययन केलंय, जो यज्ञकर्म जाणतो तोच ब्राह्मण होय.' आणि शेवटची व्याख्याच व्यवहारात आजतागायत टिकून राहिली आहे हे समाजशास्त्रीय इतिहास पाहिला कि लक्षात येतं. कर्माने , जन्माने नाही तर कर्माने ब्राह्मण होता येतं असं विधान हा आजवर निखळ खुळचटपणा आहे हे इतिहासाने सिद्ध केलेलं आहे.

वादाचं मूळ कारण

बरं, ब्राह्मण या शब्दाच्या मोहिनीत अडकून किंवा त्यामुळे होऊ शकणाऱ्या फायद्यावर डोळा ठेवून किती हिंदू बोगस ब्राह्मण झाले याचा इतिहास तर खुद्द घुर्ये यांनी सविस्तर दिला आहे. जन्माने ब्राह्मण असणं, सोयीस्कररित्या कोणतंही गोत्र ठोकून देत जानवं घालून स्वयंघोषित ब्राह्मण होणं हे इतिहासात सर्रास झालंय. आजचे अनेक ब्राह्मण अशा बोगस ब्राह्मणांचे वंशज आहेत. वैदिक धर्मीय वर्चस्वाच्या काळात असं होणं स्वाभाविक आहे.

पण या झाल्या इतिहासातल्या गोष्टी. वर्तमानातही 'ब्राह्मण' ही व्याख्या जर वादाचं कारण झाली असेल तर त्याला कारण 'ब्राह्मण' काहीही झाले तरी श्रेष्ठच असतात हा अहंगंड आहे हे आपल्याला आढळून येईल. नाहीतर आपण 'ब्राह्मण' असलो तरी गांधीजींना मानतो असं 'विश्वम्भरी' विधान आलं नसतं.

ब्राह्मण, ब्राह्मण्य याच्या कितीही व्याख्या केल्या तरी यात 'ब्राह्मण' हा शब्द केंद्रीभूत असतो आणि या शब्दाच्या मोहिनीने ब्राह्मण म्हणवणाऱ्या वर्गाला ग्रासून टाकलंय हे आपल्या लक्षात येईल. मग ब्राह्मण कोणाला म्हणावं याबद्दल इतिहासकाळापासून ते आजपर्यंत कोणीही कितीही उड्या मारल्या तरी ब्राह्मण वैदिक आणि बहुजन हिंदू यांच्यात कधीही खऱ्या अर्थाने सामाजिक सामंजस्य निर्माण झालेलं नाही असंही आपल्याला दिसून येईल. हा घोटाळा झाला आहे त्या अर्थी ब्राह्मणपक्षांची काहीतरी गफलत होतेय. म्हणजे वैदिक वर्णाधारित अर्थानेही आम्ही उच्च आणि परत स्वत:ला हिंदू म्हणवून घेऊन जात म्हणूनही उच्च असा काहीतरी त्यांचा ग्रह झाला आहे.

जे ब्राह्मण आजही स्वत:ला श्रेष्ठ समजतात त्यांना त्यांचा धर्म आणि धर्मोक्त तरतुदी किती माहित आहेत हाही प्रश्नच आहे. खरं तर मनुस्मृती ते मिताक्षरीपर्यंत क्षत्रीय-वैश्यांपेक्षा ब्राह्मणांवर जेवढे कठोर आचार-विचारादि नैतीक बंधनं आहेत ती पाळायचं ठरवलं असतं तर मुळात जगात आज एकही 'ब्राह्मण' म्हणवणारा व्यक्ती अस्तित्वात नसता, वैदिक धर्माचा अस्त कधीच झाला असता.

हेही वाचाः डॉ. पायल तडवीः मेडिकल कॅम्पसमधल्या जातीव्यवस्थेचा बळी!

वैदिक विद्वानांचं पातक

ब्राह्मणाने शेती करणं, व्यापार करणं, शस्त्र हाती घेणंच काय पण नुसतं पाहणंही निषिद्ध आहे. असं करणारा ब्राह्मण तात्काळ धर्मबाह्य होईल अशी स्म्रुत्योक्त तरतुद आहे. पण जर इतिहास पाहिला तर असं दिसतं की, ब्राह्मणांनीच या स्म्रुती धाब्यावर बसवल्या. महाभारतात द्रोणाचार्य, क्रुपाचार्य हे ब्राह्मण असूनही शस्त्र हाती घेउन युद्ध करताना दिसतात आणि द्रोणाचार्य युध्दातल्या मृत्यूला कोणी 'ब्रह्महत्या' म्हणत नाही.

इसपूच्या दुसऱ्या शतकात पुष्यमित्र श्रुंग हा ब्रुहद्रथ राजाची हत्या करुन सत्ताधारी बनून हजारो बौद्धानुयायांची कत्तल करताना दिसतो. शेती ते व्यापार यात ब्राह्मण हिरीरीने पडलेले दिसतात. 'सेवा' धर्म त्याज्य असूनही ते सेवकही बनलेले दिसतात. आता तर अनेक ब्राह्मण त्यांना धर्मोक्त अति-त्याज्य अशाही सेवा-व्यवसायांत आहेत. त्यांनी इतिहासात वंशपरंपरेने दरोडे घालण्याचेही उद्योग केले आहेत. सेनार्तने 'बुंदेलखंडातले ब्राह्मण वंशपरंपरेने दरोडेही घालण्याचा उद्योग करत असत आणि त्यांना प्रतिष्ठाही होती.' असं नमुद केलंय. थोडक्यात जीवनयापनासाठी ब्राह्मणांनी जवळपास सर्वच क्षेत्रं निवडली असं स्पष्ट दिसतं आणि त्यात चुकीचं काहीएक नाही. 'आपद्धर्म' म्हणून त्यांने त्या अधर्मचरणानापासून बिनबोभाट सुटकाही करून घेतलेली दिसते.

स्म्रृतींचा आधार घेतला तर असे सर्व ब्राह्मण आज मुळात 'ब्राह्मण' म्हणवून घ्यायला पात्र नाहीत असं स्पष्ट दिसतं. केवळ जन्माधारीत ब्राह्मण्य म्हणजे 'ब्राह्मण' अशी सोयीस्कर भुमिका ब्राह्मण समाजाने घेतली आहे. स्वत: एकही धर्मनियमांचं पालन करत नसता इतरांनी मात्र ते केलंच पाहिजे आणि ब्राह्मणांचा आदर केला पाहिजे, वेदांचा, वैदिक संस्क्रुतीचा अभिमान बाळगलाच पाहीजे, वैदिक धर्माचा सन्मान वैदिक धर्माशी संबंध नसलेल्या हिंदूंनीही ठेवलाच पाहिजे अशा प्रकारची भुमिका काही ब्राह्मण विव्द्वान घेतात. एवढंच नाही तर वैदिक आणि त्यातल्या त्यात ब्राह्मण हेच भारतीय संस्कृतीचे जन्मदाते आहेत या अहंगंडातून त्यातुनच या वादंगाचा जन्म झाला आहे.

तो अभिमान बाळगावा अशी अपेक्षा ठेवत, इतर दोन वैदिक वर्णांना जवळपास धर्मबाह्य करून, बोगस पुरानकथा निर्माण करून भारतीय सामाजतिहासाची अक्षम्य हानी करण्याचं पातक वैदिक विद्वानांवर जातं. थोडक्यात स्वत: वैदिक धर्माचं तत्व सोयीने धुडकावून लावायचं, आपद्धर्म या नावाखाली काहीही खपवायचं कृत्य ब्राह्मणांनी प्राचीन काळापासून केलेलं आहे.

ब्राह्मण वैचारिक चक्रव्यूहात

ब्राह्मण म्हणजे काय याच्या व्याख्या केल्या असल्या तरी त्या केवळ बचावू वृत्तीच्या होत्या असं म्हणणं भाग आहे कारण मुळात 'ब्राह्मण' या संज्ञेला एवढं ग्लोरिफाय करण्याची आवशकता का होती आणि आजही का आहे याचं उत्तर कोणीही ब्राह्मण देत नाही. खरं तर 'ब्राह्मण' या संज्ञेची कोणतीही तर्कसुसंगत परिभाषा नाही. आणि ती समजा असली तरीही ती न करता किंवा त्या संज्ञेचा त्याग न करता, त्याचं ग्लोरिफिकेशन कसं मूर्खपणाचं होतं हे न सांगता केवळ व्यक्तिगत स्तरावर आपलेच विचार लादण्यासाठी का होईना हिंदू व्हायचा प्रयत्न करत असेल तर ते स्वागतार्ह नाही. कारण ब्राह्मण म्हणवणा-या अखिल समाजाचं ते वास्तव नाही. आणि हे भारतीय इतिहास विकृत करण्याचे प्रयत्न याच धर्मातले अध्वर्यू अखंडपणे करताना दिसत असताना आणि तथाकथित पुरोगामी ब्राह्मणांकडून एकही निषेधाचा सुर उमटत नसताना तर नाहीच नाही.

ब्राह्मणांनी 'ज्ञान' कोंडलं असा एक ब्राह्मणांवर आरोप आहे. नरहर कुरुंदकर या संदर्भात म्हणतात 'ब्राह्मणांनी त्यांचं ज्ञान उधळुन वाटलं असतं तरी समाजाला त्याचा काही एक उपयोग नव्हता कारण मुळात ते ज्ञान समाजोपयोगी नव्हतं.' कुरुंदकरांची गफलत अशी आहे कि ज्ञान समाजोपयोगी होतं की, नव्हतं हे ठरवण्याचा आधार कोणता? ते ज्ञान त्यांनी कोंडलं हे खरं कि ते जेही काही होतं ते ज्ञान त्यांच्या धर्मापुरतं मर्यादित होतं आणि ते वाटण्याचा प्रश्नच नव्हता हे खरं?

माझं मत असं आहे की, हिंदूंनी 'ब्राह्मण' या संज्ञेला नको तेवढं वलय देत त्यांचा विरोध करण्याचं धोरण स्वीकारलंय. त्याच वेळेला त्यांना ब्राह्मणाबद्दल असूयाही आहे. खुद्द ब्राह्मण वैचारिक व्युहात सापडले असताना हिंदूंनी त्याच गर्तेत पडायचं काहीही कारण नाही. हिंदूंसमोर वेगळे प्रश्न आहेत. ब्राह्मण त्यांचे प्रश्न वैदिक धर्मपद्धतीने सोडवतील. तो त्यांचा सामाजिक प्रश्न आहे. जिथं त्यांचा आणि इतर कोणत्याही धर्माचा वर्चस्ववाद सुरु होईल तिथं विरोध केलाच पाहिजे. पण दर वेळेला ब्राह्मणांना आरोपीच्या पिंज-यामधे उभं करणं सांस्कृतिक इतिहासानुसार अंगलट येऊ शकतं याचेही भान ठेवायला पाहिजे. शेवटी त्यांचा धर्म वेगळा हे कधीच विसरता कामा नये.

हेही वाचाः 

चळवळीच्या यशाचे मापदंड आज बदलतायत

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरः भारतातल्या मानवी स्वातंत्र्याचे शिल्पकार

माझ्या अस्मितेच्या आणि असहिष्णुतेच्या नायकाला अखेरचा जयभीम!

वाजपेयींचे सहकारी दुलत म्हणतात, ३७० हटवल्यामुळे काश्मीरमधे वाढू शकतो दहशतवाद

(ज्येष्ठ साहित्त्यिक ह. मो. मराठे यांनी २०१०ला त्यांच्या विद्वेषाविरुद्ध जागरण मंच तर्फे प्रकाशित होणा-या एका पुस्तिकेसाठी माझ्याकडे लेख मागितला होता. ती पुस्तिका प्रकाशित झाली नाही पण त्यासाठी लिहिलेला हा लेख आहे)