कोविड नियंत्रणाचं कम्युनिटी मॉडेल नेमकं कसं हवं?

२८ एप्रिल २०२१

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


कोरोनाचा मुकाबला समर्थपणे करता यावा, यासाठी आपल्यापैकी प्रत्येकाला जबाबदारी घ्यावी लागेल. आपल्याला ग्रामीण आणि शहरी भागात कम्युनिटी पॅनडेमिक प्लान तयार करावा लागेल आणि त्याचं काटेकोर पालन करावं लागेल. त्यासाठी गाव पातळीपासून नियोजनाची गरज आहे. कोविड नियंत्रणाचं हे कम्युनिटी मॉडेल नेमकं कसं असेल हे सांगणारी डॉ. प्रदीप आवटे यांची ही फेसबुक पोस्ट.

सध्या राज्यातल्या सर्व भागात कोरोनाची दुसरी लाट सुरु आहे. वाढत्या पेशंटच्या संख्येमुळे आरोग्य व्यवस्थेवर ताण येणं स्वाभाविक आहे. पेशंटवर नजर टाकली तर एक गोष्ट आपल्या स्पष्टपणे लक्षात येते आणि ती म्हणजे कोरोनाचे ७० टक्क्यांहून अधिक पेशंट लक्षण नसलेले किंवा कमी लक्षणं असणारे आहेत.

ज्यांना ऑक्सिजन किंवा वेंटिलेटर लागतो, आयसीयुची गरज आहे अशा पेशंटची संख्या अवघी ९ ते १० टक्क्यांच्या आसपास आहे. याचाच अर्थ कोरोनाचे बहुसंख्य पेशंट हे घरगुती विलगीकरणात बरं होणं शक्य आहे. अर्थात यासाठी आपल्याला समाज म्हणून काही जबाबदारी उचलावी लागेल.

या आजाराचे बहुसंख्य पेशंट घरच्या घरी किंवा कोविड केअर सेंटरमधे बरे होण्यात आपण हातभार लावू लागलो तर हॉस्पिटलवरचं ओझं कमी होईल. ज्यांना ऑक्सिजन लागतो किंवा आयसीयुच्या उपचारांची गरज आहे त्यांना बेड सहजपणे मिळू शकतील, पेशंट आणि हॉस्पिटल मोकळा श्वास घेऊ शकतील.

गाव पातळीवर नियोजन

कोरोनाचा मुकाबला समर्थपणे करता यावा, यासाठी आपल्यापैकी प्रत्येकाला जबाबदारी घ्यावी लागेल. यासाठी आपल्याला ग्रामीण आणि शहरी भागात कम्युनिटी पॅनडेमिक प्लान तयार करावा लागेल आणि त्याचं काटेकोर पालन करावं लागेल. प्रत्येक कोरोना पेशंटला वेळेत उपचार मिळण्यासाठी गाव पातळीपासून नियोजनाची गरज आहे.

आपल्याकडे ग्रामीण भागात साधारणपणे प्रत्येक पाच हजार लोकसंख्येला एक उपकेंद्र आहे. राज्यात एकूण १०,५०० पेक्षा अधिक उपकेंद्रे आहेत. आज राज्यात सात लाखाच्या आसपास ॲक्टिव पेशंट आहेत. यातले ७० टक्के पेशंट शहरी भागात आहेत. याचा अर्थ ग्रामीण भागात प्रत्येक उपकेंद्र स्तरावर २० ते २५ पेक्षा अधिक पेशंट नाहीत.

अर्थात काही भागात हे प्रमाण कमी जास्त असू शकतं. हे पेशंट ग्रामीण भागात चांगलं सूक्ष्मनियोजन करुन हाताळणं सहजशक्य आहे. राज्यातल्या अनेक गावांनी गावकऱ्यांनी एकत्र येऊन अशी कोविड केअर सेंटर सुरु केलीत.

हेही वाचा: विलगीकरण कक्षात डॉक्टर काय करतात, मुंबईची पत्रकार सांगतेय स्वानुभव

गावांमधे लहान कोविड सेंटर

ग्रामीण भागात कोरोनाचा संसर्ग झालेल्या व्यक्तींना सौम्य स्वरुपाचा आजार आहे. त्यांच्यावर घरच्या घरी वेगळे उपचार करणं शक्य आहे. यासाठी प्रत्येक ठिकाणच्या खाजगी डॉक्टरांना यात सहभागी करुन घ्यायला हवं. काही वेळा आजार सौम्य असला तरी घरात पुरशी जागा नसते. त्यामुळे गावपातळीवर छोटी छोटी कोविड सेंटर उभी करणं गरजेचं आहे. गावातल्या जाणत्या लोकांच्या पुढाकाराने हे शक्य आहे.

ग्रामीण भागातल्या डॉक्टरांची यादी करुन त्यानुसार किमान प्रत्येक उपकेंद्र स्तरावर किंवा जी मोठी गावं आहेत, ज्या ठिकाणी आठवडी बाजार भरतो अशा मध्यवर्ती गावांमधे कोविड केअर सेंटर उभी करणं. अशाप्रकारे ग्रामीण भागात एका तालुक्यात सरासरी ३० ते ५० छोटी छोटी  १० ते २० खाटांची कोविड केअर सेंटर उभी करणं शक्य आहे.

कोणाला जोडता येईल?

त्यासाठी ग्रामीण भागातल्या खाजगी हॉस्पिटल, समाज मंदिर, शाळा अशा जागांचा वापर कोविड केअर सेंटर म्हणून करण्यात यावा. कोविड केअर सेंटरमधे ऑक्सिजन सिलिंडर, ऑक्सिजन कॉन्सेट्रेटर उपलब्ध करण्याचा प्रयत्न करावा. या ठिकाणी ॲन्टीजन टेस्टची सोयही उपलब्ध असावी. अनेकदा संसर्गाची तीव्रता समजण्यासाठी रक्ताच्या इतर काही टेस्ट करणं आवश्यक असतं.

त्यासाठी तालुका पातळीवर प्रयोगशाळांना ही सेंटर्स जोडावीत. या प्रयोगशाळेतले कर्मचारी गरजेनुसार या कोविड केअर सेंटरमधले रक्तनमुने जमा करतील. कोविड केअर सेंटरचे फोन नंबर आजूबाजूच्या गावांमधे सोशल मिडियाच्या माध्यमातून सर्वांना कळवावेत. तिथं काम करण्यासाठी खाजगी डॉक्टर्स, उपकेंद्रातल्या नर्सेस, अंगणवाडी सेविका, आशा कार्यकर्ती यांची मदत घेण्यात यावी.

ग्रामीण भागात प्रत्येक एक हजार लोकसंख्येला एक आशा कार्यकर्ती आहे. या कार्यकर्तींचा या कामात चांगला उपयोग होऊ शकतो. याशिवाय गावपातळीवरचे तरुण कार्यकर्ते, युवक मंडळांचे सदस्य, शिक्षक, लॉकडाऊनमुळे घरी असणारे इतर शासकीय कर्मचारी, आरोग्य खात्यातले निवृत्त लोक यांना या कोविड केअर सेंटरच्या कामात सहभागी करावं.

हेही वाचा: कोरोनाला रोखण्यासाठी तैवानकडून आपण काय शिकलं पाहिजे?

आर्थिकदृष्ट्या परवडणारं मॉडेल

हे स्वयंसेवक गावपातळीवर जे लोक घरगुती विलगीकरणात आहेत त्यांना मार्गदर्शन आणि मदत करण्याचं काम करतील. जे लोक घरच्या घरी विलगीकरणात आहेत त्यांचे दैनंदिन मॉनिटरींग कोविड केअर सेंटरला जोडलेले स्वयंसेवकांचं पथक करेल.

महिला बचत गट, दानशूर व्यक्ती आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या मदतीने अशा कोविड केअर सेंटरच्या ठिकाणी नाश्ता, जेवण आणि इतर आवश्यक सुविधा पुरवणं शक्य आहे. तालुका पातळीवरच्या तालुका आरोग्य अधिकारी, तहसीलदार, गटविकास अधिकारी, पोलिस अधिकारी यांच्या मदतीने प्रत्येक तालुक्याला असं मॉडेल तयार करता येईल.

योग वर्ग, भजन, ध्यान अशा गोष्टींसाठी वेळ देऊन ही कोविड सेंटर्स आनंददायी आणि प्रसन्न बनवता येतील. गावपातळीवर घराच्या जवळपास ही कोविड केअर सेंटर असल्यानं त्याचा पेशंट बरं होण्यावर सकारात्मक परिणाम होईल. तसंच असं मॉडेल आर्थिक दृष्टयाही पेशंटना परवडणारं असेल.

शहरातलं कोविड ऑक्सिजन क्लिनिक

आपल्याकडे जास्त कोरोना पेशंट हे शहरी भागात आहेत. शहरी भागातही आपल्याला फिल्ड पातळीवर काही तयारी करावी लागेल तरच खूप मोठ्या प्रमाणावर असणारे सौम्य पेशंट फिल्ड पातळीवर, घरगुती पातळीवर बरे करता येतील आणि हॉस्पिटलकडे वळणारा अनावश्यक लोंढा थोपवता येईल.

ज्यांना खरोखरच बेडची आवश्यकता आहे त्यांना बेड मिळण्याची शक्यता वाढून गुंतागुंत आणि मृत्यूचं प्रमाण अजून कमी करता येईल. प्रत्येक शहरी भागात प्रत्येक २५ हजार लोकसंख्येला एक या प्रमाणे आपल्याला एक कोविड क्लिनिक उभं करावं लागेल.

सध्या राज्यातल्या ॲक्टिव पेशंटची संख्या पाहता दर दश लक्ष लोकसंख्येमागे ५५० पेशंट आहेत. याचा अर्थ आपण जेव्हा दर लाख लोकसंख्येमधे चार कोविड क्लिनिक उभी करु तेव्हा या प्रत्येक क्लिनिकला घरगुती विलगीकरणात असलेले सुमारे १०० पेशंट पाहण्याची जबाबदारी असेल.

हेही वाचा: १०२ वर्षांपूर्वी पहिल्या महायुद्धात धुमाकूळ घातलेल्या वायरसचा धडा काय?

फिल्ड टीम कशी असेल?

फिल्ड सदस्यांमधे किमान एक मेडिकल डॉक्टर, एक नर्स, आरोग्य कर्मचारी, ५ ते १० स्वयंसेवक असतील. त्यांच्यासोबत पेशंट तपासणी साहित्य, पल्सॉक्सीमिटर, थर्मामीटर, सौम्य कोविड पेशंटना लागणारी औषधं, ऑक्सिजन कॉन्सेट्रेटर, साधं ऑक्सिजन सिलिंडर अपवादात्मक परिस्थितीत लागल्या तर काही अँटिजन टेस्ट कीट असेल.

घरगुती विलग पेशंटचं टेलिफोनिक मॉनिटरींग आणि पॉझिटिव पेशंटच्या संपर्कातल्या व्यक्तींचा शोध गंभीर पेशंटना वेळेत हॉस्पिटलला पाठवणं. ज्या घरगुती विलग पेशंटना बेड मिळण्यासाठी अडचण येत आहे त्यांना बेड मिळेपर्यंत ऑक्सिजन सेवा उपलब्ध करून देणं असं या फिल्ड टीमच्या कामाचं स्वरूप असेल.

असं चालेल क्लिनिकचं काम

फिल्ड टीम एका क्लिनिकमधे बसेल. त्याला कोविड ऑक्सिजन क्लिनिक असं नाव असेल. या क्लिनिकचा पत्ता आणि लँडलाईन नंबर तसंच इतर काही मोबाईल नंबर त्या वॉर्डातल्या सर्व व्यक्तींना माहिती व्हावेत यासाठी प्रयत्न करणं आवश्यक आहे.

कोविड ऑक्सिजन क्लिनिक हे कोणत्याही खाजगी क्लिनिकमधे किंवा त्या भागातल्या मोठया सोसायटीच्या क्लब हाऊसमधे स्थापन करता येईल. मेडिकल ऑफिसर किंवा संबंधित परिसरातल्या खाजगी डॉक्टर्स, निमा आणि आयएमए सदस्य यांना या क्लिनिकची जबाबदारी देण्यात यावी. ते २४ तास आणि आठवड्याचे ७ दिवस सुरु असावं.

हे क्लिनिक त्यांच्या भागातल्या सर्व घरगुती विलग पेशंटच्या किमान आवश्यक टेस्ट करुन त्यानुसार कोणत्या पेशंटला भरती करणं आवश्यक आहे आणि कोणता पेशंटला घरगुती पातळीवर उपचार करणं शक्य आहे, याचा निर्णय घेऊ शकतील. त्यासाठी वेगवेगळ्या प्रयोगशाळांशी समन्वय साधता येईल. सध्या अनेक कॉलेजचे मुलं, शिक्षक, निवृत्त लोक लॉकडाऊनमुळे घरी बसून आहेत. यातल्या इच्छुक समाजसेवी व्यक्तींना स्वयंसेवक म्हणून घेता येईल.

हेही वाचा: आपण कोरोनापेक्षा भयंकर वायरसशी लढलोय, त्यामुळे कोरोना से डरोना!

हॉस्पिटलवरचा ताण कमी होईल

या क्लिनिकमधे ऑक्सिजन कॉन्सेट्रेटर किंवा साधं ऑक्सिजन सिलिंडर असणं आवश्यक आहे. त्यामुळे ज्या घरगुती विलग व्यक्तींना ऑक्सिजन लागेल त्यांना बेड मिळेपर्यंत इथं सोय होऊ शकेल. प्रत्येक निवडणुक वॉर्ड स्तरावर असं क्लिनिक उपलब्ध झाल्यानं प्रत्येक २५ ते ३० हजार लोकसंख्येमागे अशी सुविधा निर्माण झाल्याने घरगुती विलग झालेल्या पेशंटची मोठया प्रमाणावर सोय होईल.

शहरात असणाऱ्या मोठया सोसायटीतल्या क्लब हाऊसला त्या सोसायटीत राहणाऱ्या डॉक्टरांच्या मदतीनेही अशी क्लिनिक आणखी सुरु करता येतील. अनेक सोसायटयांमधे काही फ्लॅट हे मोकळे असतात. या ठिकाणी संसर्ग झालेल्यांना घरी पुरेशी जागा नाही त्यांना ठेवता येईल. किमान २ ते ४ बेड असणाऱ्या छोटया छोट्या हॉस्पिटल, क्लिनिकमधे अशी सोय करुन त्याची जनतेला माहिती देता येईल.

कमी धावपळीच्या काळात या टीमचं ऑनलाईन प्रशिक्षण प्रभाग स्तरावरुन घेता येईल. या टीमना येणाऱ्या विविध शंकाकुशंकांबाबत मार्गदर्शन करता येईल. या व्यवस्थापनासाठी स्थानिक स्तरावरचे प्रतिष्ठीत लोक, पोलिस अधिकारी, व्यापारी, रोटरी, लायंस क्लब, डॉक्टरांच्या विविध संस्था यांना सहभागी करुन घेता येईल. आपण या प्रकारे सर्व शहरी भागात, नगरपालिका क्षेत्रात अशी व्यवस्था निर्माण करु शकतो. या मॅनेजमेंटमुळे सध्या हॉस्पिटलवर आलेला ताण कमी होऊ शकतो.

स्वयंसेवी व्यक्तींना प्रोत्साहन

कोविडसाठी जी हॉस्पिटल राज्यभर काम करत आहेत तिथलं मनुष्यबळ मागच्या वर्षभरात अतिकाम, मानसिक ताणाने दमलंय. त्यामुळे ज्या ठिकाणी डॉक्टर्स, नर्सेस, इतर मनुष्यबळ खाजगी क्षेत्रातून स्वयंसेवी पध्दतीने पुढे येण्यासाठी तयार आहे, त्यांना प्रोत्साहन दिलं पाहिजे. विशेषतः शासकीय आरोग्य संस्थांमधे मनुष्यबळाची कमतरता आहे. जे स्वयंसेवी लोक पुढे येतायत त्यांना आपल्या आरोग्य संस्थेमधे काम करु देण्याबद्दल संस्थास्तरावरची परवानगी प्रमुखाला देता आली पाहिजे. यामुळे मनुष्यबळाचा ताण कमी व्हायला मदत होईल.

कल्पक आणि समाजाभिमुख पध्दतीने विचार करुन कोविड नियंत्रणाचं सर्वांगीण असं कम्युनिटी मॉडेल आपल्याला सिध्द करणं शक्य होणार आहे. अनेक ठिकाणी ते होताना दिसतंय. फक्त ते व्यापक होण्याची गरज आहे. आपण सर्वांनी एकत्र येऊन, स्थानिक पातळीवरच्या संसाधनांचा, गरजेचा आणि मर्यादांचा विचार करुन असं मॉडेल आपल्याला प्रत्येक जिल्ह्यात, प्रत्येक शहरात उभं करावं लागेल. कोविडच्या या प्रचंड मोठया संकटाला आपण एकत्र येऊनच परतवू शकतो.

हेही वाचा: 

एकदा बरं झाल्यानंतर पुन्हा कोरोनाचा संसर्ग होतो का?

कोरोनाशी धर्माचा संबंध लावणाऱ्यांचं काय करायचं बरं?

तुम्हाला कोरोना फेक न्यूज रोगाची लागण झालेली नाही ना?

कोरोना वायरसः मोदींनी कुणाकडून घेतली जनता कर्फ्यूची आयडिया

जय शेंडुरे: कोरोना आणि ट्रम्प प्रशासनाला पुरुन उरणारा रांगडा कोल्हापूरकर

(लेखक राज्य शासनाच्या एकात्मिक रोग सर्वेक्षण कार्यक्रम अधिकारी आहेत)