कोकणी मुसलमानांचे पूर्वज होते तरी कोण?

१३ जानेवारी २०२१

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


भाजपचे प्रदेशाध्यक्ष चंद्रकांत पाटील यांनी कोकणी मुसलमानांसंदर्भात केलेल्या वक्तव्यामुळे वाद निर्माण झाला. दाते, गाडगीळ हे कोकणी मुसलमानांचे पूर्वज असल्याचं त्यांनी म्हटलं. त्यामुळे ब्राम्हण महासंघ आक्रमक झालाय. कोकणात इस्लाम हा अरब व्यापाऱ्यांमुळे आल्याचं राजकीय, सामाजिक प्रश्नांचे अभ्यासक अब्दुल कादर मुकादम म्हणतात. त्यासाठी इतिहासाचे भरभक्कम दाखलेही त्यांनी दिलेत. कोकणी मुसलमानांचा भारतातला प्रवेश, त्यांचं इथलं वास्तव्य आणि संस्कृतीविषयी माहिती देणाऱ्या त्यांच्या फेसबुक पोस्टचा हा संपादित भाग.

भाजपचे प्रदेशाध्यक्ष चंद्रकांत पाटील यांनी कोकणी मुसलमानांसंदर्भात एक वक्तव्य केलं होतं. त्यात दाते, गाडगीळ हे कोकणी मुसलमानांचे पूर्वज होते, असं त्यांनी म्हटलंय. या वक्तव्यामुळे ब्राह्मण महासंघाने आक्रमक पवित्रा घेत चंद्रकांत पाटील यांनी तात्काळ माफी मागावी, अशी भूमिका घेतलीय. या वादामुळे माध्यमांमधल्या चर्चेला तोंड फुटलं. त्याचं निमित्त म्हणून झी २४ तास या न्यूज चॅनेलवर चर्चा होती. त्यासाठी मला आमंत्रित करण्यात आलं होतं.

ऑनलाइन झालेल्या या मुलाखतीत कोकणी मुसलमानांच्या उगम आणि पूर्वजांसंदर्भात मला प्रश्न विचारला होता. कोकणी मुसलमानांचा भारतातला प्रवेश आणि कोकणातलं त्यांचं वास्तव्य आणि संस्कृती याविषयी चर्चा सुरू होती. याला उत्तर देताना कोकणी मुसलमानांचं भारतातलं येणं कधी झालं? त्यांचं सांस्कृतिक वैशिष्ट्य काय? याविषयी मी मांडणी केली. त्यावर आनंद दवे यांनी खोटारडं म्हणत माझ्या बोलण्यावर आक्षेप नोंदवला.

हेही वाचा: इस्लामविषयी साध्यासोप्या मराठीत ए टू झेड माहिती देणारं पुस्तक बाजारात

कोकणातले मुस्लिम अरब व्यापारी

उत्तरेत इस्लामी आला तो आक्रमकांच्याद्वारे; पण कोकणातली परिस्थिती यापेक्षा वेगळी होती. कोकणात इस्लाम आला तो अरब व्यापारी वर्ग आणि समुद्रमार्गे. समुद्रमार्गाने आलेले अरब व्यापारी चौल जिल्हा रायगड, बाणकोट, दाभोळ आणि कल्याण, ठाणे या शहरात उतरले आणि तिथंच स्थायिक झाले. व्यापार हे त्यांचं इप्सित होतं. त्या दृष्टीने त्यांनी आपला जम बसवायला सुरवात केली. हळूहळू त्यांचा व्यापार वाढत गेला.

हा व्यापार आयात, निर्यात स्वरूपाचा असल्यामुळे त्याकाळात कोकणावर राज्य करत असलेल्या शिलहार राजाची अर्थव्यवस्था खूपच प्रगत झाली. त्याने या मुस्लिम किंवा अरबी व्यापाऱ्यांना भरपूर व्यापारी सवलती दिल्या. कोकणातल्या मुस्लीम अरबांचा हा प्रवेश ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्वाचा आहे. कारण या भूमीवर पाय ठेवल्यापासून त्यांनी कधीही राजकारण केलं नाही. ते आले तेव्हा सहकुटुंब आले नव्हते.

त्यामुळे इथं स्थिर झाल्यानंतर त्यांनी स्थानिक महिलांसोबत लग्न केलं, हे नाकारता न येणारं वास्तव आहे. या विवाह संबंधातून संतती निर्माण झाली तीच आज कोकणी मुस्लीम म्हणून ओळखली जाते.

ब्राह्मण इस्लामकडे वळले त्याचं कारण

व्यापार करायचा असल्यामुळे त्यांनी स्थानिक भाषा आत्मसात केली. त्यातुनच मुसलमानांची अशी कोकणी बोलीभाषा निर्माण झाली. आजही कोकणातले मुसलमान हीच भाषा बोलतात. या कोकणी भाषेचं सरळ सरळ नातं मराठी भाषेशी आहे. या भाषेबरोबरच अनेक सामाजिक व्यवहारातून या मिश्र संस्कृतीचं दर्शन घडतं. उदाहरण म्हणून सांगायचं  तर कोकणी मुस्लिम महिला कुंकू लावत नाहीत किंवा पायात जोडवी घालत नाही पण घरात मंगळसूत्र घालतात आणि हातात हिरवा चुडा घालतात. अशी ही एक नवी संस्कृती कोकणामधे निर्माण झाली होती.

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून असं निश्चितपणे सांगता येतं की, जेव्हा जुलमाने किंवा जबरदस्तीने धर्मांतर होत नाही तेव्हाच अशी मिश्र संस्कृती निर्माण होते. कोकणातल्या या अशा धर्मांतराला आणखी एक पैलू आहे, या अरब व्यापारांसोबत काही सुफी संतही कोकणात आले होते. आजही कोकणातल्या परिसरात कोणा ना कोणा एका सुफी संताची दरगाह असल्याचं आढळतं. या सुफी संतांच्या मानवतावादी तत्त्वज्ञानाने प्रभावित होऊन कोकणात अनेक ब्राह्मणांनी इस्लामचा स्वीकार केलेला आढळतो.

त्या काळात म्हणजे आठव्या, नवव्या शतकात सुफी संत परंपरेत अध्यात्मिक तत्वज्ञान समजणारा फक्त ब्राह्मण वर्ग होता. कारण इतर कुठल्याही जातीच्या लोकांना शिक्षणाचा अधिकारच नव्हता. या ब्राह्मण समाजातून धर्मांतरीत झालेल्यांची पाटणकर, दिवेकर, उपाध्ये, तांबे, करंबेकर अशी आडनावं लावणारी अनेक कुटुंबं आजही कोकणी मुसलमानात आढळतात.

हेही वाचा: रमजान विशेषः मक्केतल्या आर्थिक शोषणाविरोधात मोहम्मदी विद्रोह

पुराव्यांशिवाय चर्चा निष्फळ

झी २४ तास चॅनेलवर माझ्या प्रश्नाचं उत्तर देताना मी अशा तऱ्हेनं कोकणी मुसलमानांचा भारतातला प्रवेश आणि त्यांचं वास्तव्य याबद्दल आणि त्यातून निर्माण झाली. त्यांची एक स्वतंत्र संस्कृती थोडक्यात सांगितली. आपल्याकडे एक असा वर्ग आहे ज्याला इस्लाम किंवा मुसलमानांच्या विषयी कोणीही चांगलं बोललेलं आवडत नाही. म्हणून मग ते सगळंच खोटं कसंय ते सांगत बसतात. या चर्चेत केशव उपाध्ये आणि आनंद दवे सहभागी झाले होते.

मी या चर्चेत ऑनलाइन सहभागी झालो होतो, त्यामुळे त्याच्या मर्यादा होत्या. केशवराव काय म्हणत होते, मला नीट ऐकू आलं नाही, त्यामुळे त्यांच्या बाबतीत मी काही बोलू शकत नाही. आनंद दवे यांनी माझ्यावर सरळ सरळ खोटेपणाचा आरोप केला. त्यांनी कुठलेही पुरावे देण्याचाही त्रास घेतला नाही. अर्थात ही हिंदुत्ववाद्यांची चर्चेची नेहमीची पद्धत असते. परंतु माझ्या गुरुजनांनी मला एक गुरुमंत्र पन्नास वर्षांपूर्वीच दिला आहे तो म्हणजे 'फॅक्ट आर सॅक्रेड कमेंट आर फ्री.' याचं मराठीत भाषांतर करायचं झालं तर आपण असं म्हणू शकतो, की वास्तव पवित्र असतं आणि त्याविषयीची चर्चा मात्र मुक्त असते. हे वास्तवाचं पावित्र्य जर आपण स्वीकारलं नाही तर ती चर्चा निष्फळ होते. आनंद दवेंच्या बाबतीत नेमकं हेच झालं.

इतिहासातही उल्लेख

साधारणपणे आठव्या आणि दहाव्या शतकात हे व्यापारी अरबस्तानातून भारतात आले. त्याविषयी समकालीन प्रवाशांनी भरपूर लिखाण करून ठेवलंय. त्यातला फरिश्ता हा एक महत्वाचा प्रवासी होता. तो चौलला आला असताना तिथं मुसलमानांची खूप मोठी वस्ती असल्याचं आणि ते आर्थिक दृष्ट्या समृद्ध स्थितीत असल्याचं लिहून ठेवलंय. त्यांच्या व्यापाराविषयीही त्याने लिहून ठेवलंय. आणखी एका प्रवाश्याचा उल्लेख करायचा झालाच तर अल् बेरुनी याचा करावा लागेल.

तो दहा वर्ष भारतात राहिला. पण या काळात तो उत्तरेतच राहिला. त्यामुळे त्याच्या लिखाणात कोकणाविषयीचे उल्लेख आढळत नाहीत. पण उत्तरेतल्या आपल्या दहा वर्षाच्या काळात त्यानं केलेला प्रवास वृत्तांत लिहून ठेवलाय. त्याचं इंग्रजी भाषांतर 'अल बेरुनीज इंडिया' या नावाने प्रसिद्ध आहे. या सातशे, आठशे पानांच्या पुस्तकात अनुक्रमणिकेवर ओझरती नजर टाकली तरी त्याला किती विषयात रस होता याची कल्पना येऊ शकते.

हेही वाचा: मोदींचा नवा भारत आणि आमचा नवा भारत वेगळा, कारण

इस्लाम, मुसलमानांविषयी गैरसमज

बेरुनीने वेदांतापासून गीतेपर्यंत सगळ्याच हिंदू धर्मग्रंथांचा अभ्यास करून ते अरबी भाषेत अनुवादित केलेत. त्याकाळी भारतात ज्ञानसाधना किती विकसित झाली होती, याचा मनमोकळेपणाने त्याने उल्लेख केलाय. पण आनंद दवे सारख्यांना इस्लाम किंवा मुस्लिम समाजात किंवा इस्लामी संस्कृतीत काही चांगलं, भव्यदिव्य असू शकतं ही कल्पनाच सहन होऊ शकत नाही. म्हणून मग अशा तऱ्हेची मांडणी करणाऱ्या व्यक्तीला बेंबीच्या देठापासून खोटं ठरवण्याचा प्रयत्न ते सतत करत आलेत.

हे आपल्याकडेच होतं असं नाही, तर पाश्चात्त्य जगातही इस्लाम आणि मुसलमानांविषयी प्रचंड गैरसमज आहेत. सीआयए या अमेरिकन गुप्तहेर संघटनेच्या 'इंटरनॅशनल इंटेलिजन्स काऊन्सिल' या त्यांच्या उपशाखेचं वाइस चेअरमन ग्रहम फुल्लर याने निवृत्त झाल्यानंतर 'द वर्ल्ड विदाऊट इस्लाम' या नावाचा ग्रंथ लिहिला आहे.

त्यात त्यांनी लिहिलंय, 'इस्लामविषयी जितके गैरसमज जगभर पसरलेत तितके इतर कुठल्याही धर्माविषयी नाहीत.' पुढे त्याने असंही लिहिलंय की, 'इस्लाम जगात आलाच नसता तर हिंसाचार झाला नसता का?' याच नाण्याची दुसरी बाजू आपल्याला असंही सांगता येईल की, इस्लामपूर्व काळातही जगभर हिंसाचार होत होता. ख्रिश्चनिटी, बौद्ध धर्माचा प्रसार करणाऱ्या संस्कृतीतही भरपूर हिंसाचार झाल्याचा इतिहास सांगतो.

न वाचताच पोकळ आरोप

भारताच्या संदर्भात सांगायचं झालं तर सम्राट अशोक हे उदाहरण आहे. कलिंगाच्या युद्धात मोठ्या प्रमाणात रक्तपात झाला होता. या घटनेनं व्यथित झाल्यामुळे सम्राट अशोकने बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला. मौर्य, गुप्त आणि इतर अनेक घराण्यांच्या काळात भरपूर हिंसाचार झालेला आहे. पण केवळ राजेरजवाड्यांच्या पातळीवरच हिंसाचार होत होता, असं नाही. सामाजिक पातळीवर सुद्धा सिंधू समाजरचनेत चातुर्वर्ण्या सारखी उच्च, नीचतेवर आधारित समाजरचनेत सुद्धा गुलामगिरी आणि हिंसाचार फार मोठ्या प्रमाणात होत होता.

जाणकारांनी नरहर कुरुंदकरांचं शिवरात्र, मनुस्मृति ही पुस्तकं वाचावीत. अजून जास्त खोलात जाऊन वाचायचं झाल्यास डीडी कोसंबी देखील वाचावा. हे सगळं सांगण्याचा हेतू हाच की एकाच समाज गटाला लक्ष्य करून त्यावर हिंसाचाराचं, असहिष्णुतेचं आणि इतर कसलेही गलिच्छ आरोप करणं सत्याला आणि न्यायाला धरून होणार नाही. गेल्या काही वर्षात मुस्लिमद्वेषा संदर्भात सुरू असलेल्या प्रचारातून मुस्लिम समाजाला सतत लक्ष्य करण्यात येणं, हा त्याचाच परिणाम आहे.

हेही वाचा: 

ज्ञानाचे संपादक संत सोपानदेव

ट्रम्प हरलेत, ट्रम्पवाद अमेरिकेत बोकाळलेला आहेच

हैदर अली आणि टिपू सुलतान यांना न्याय देणारा इतिहास

बुद्धांच्या मार्गाने जाणारे विवेकानंद आपल्याला माहीत आहेत का?

ट्रम्प समर्थकांचा निषेध करणाऱ्या मोदींचे भक्त आपला पराभव स्वीकारतील?

(लेखक मुस्लिम सत्यशोधक मंडळाचे माजी सचिव असून मुस्लिम समाजाच्या प्रश्नावर त्यांचा विशेष अभ्यास आहे)