मुलूखमाती: आडवळणाच्या समाजव्यथाकथांचा प्रदेश

१७ जुलै २०२१

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


संपत मोरे यांचा 'मुलूखमाती' नावाचा कथासंग्रह आलाय. प्रदेश, समाजशोध, परिघावरचं जग, कुस्ती क्षेत्र आणि उपेक्षित समाजचित्रं अशा विषयांवरचं हे लेखन बहुविध स्वरूपाचं आहे. व्यक्ती तसंच प्रदेशावरच्या खोलवरच्या आस्था सहानुभावातून ते निर्माण झालंय. समाजाविषयीच्या आंतरिक तळमळीचा आणि बांधिलकीचा गडद स्वर त्यामधे आहे.

सोशल मीडिया आणि प्रिंट मीडियातून नवी पिढी सकस आणि वैविध्यपूर्ण लिखाण करतेय. तरुणांच्या या अभिव्यक्तीने आणि अनावर कथनांनी सध्याचा सोशल मीडिया गजबजला आहे. संपत मोरे नावाचा तरुण त्यांपैकीच एक.

संपतकडे बालपणापासूनच समाजव्यवहार जाणून घेण्याचं विलक्षण कौशल्य असावं. वाड्मयीन परंपरेतल्या समाजशील लेखकांकडून वाहत आलेला इतिहास वारसा आणि बिनभिंतींच्या जगातून आलेल्या 'शहाणिवांच्या जोरावर त्याच्याकडून प्रगल्भ लेखन घडतंय. संपतचं सोशल मीडियावरचं लेखन हा त्याचाच एक भाग आहे. आणि ते बहुल वाचनप्रियही आहे.

त्यांचं 'मुलूखमाती' नावाचं सदर 'दिव्य मराठी' या दैनिकातून रविवार आवृत्तीतून प्रसिद्ध झालंय. त्याचं हे पुस्तक. ते प्रकाशित होत होतं तेव्हा या लेखनविषयाची कुतूहलभूमी अधिक चाळवली आणि तिच्या शक्यताही जाणवत होत्या.

लेखन बहुविध स्वरूपाचं

संपतने महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र सीमा भागातल्या फिरस्तीतून लोकविलक्षण अपरिचित कहाण्या शोधल्यात. व्यक्ती आणि घटना-घडामोडींवरचं समाजवृत्तान्तपर स्वरूपाचं हे लेखन आहे. या कहाण्या त्याने चमकदार पॉलिश न करता अनावरपणे सांगितल्यात.

मानवी जीवन आणि महाराष्ट्र प्रदेशावर संवेदनशील पत्रकार आणि लेखक म्हणून संपतला विशेष आस्थाभाव आहे. 'मुलूखमाती'मधल्या ४१ लेखांतून मांडलेला त्याचा लेखनपसारा थक्क वाटावा असा आहे. संपतच्या या सदरातल्या लेखनप्रियतेबरोबरच वाचकांच्या जाणिवेत फरक तर पडलाच, त्याचबरोबर लेखनविषय झालेल्या उपेक्षित व्यक्तींना समाजातल्या अनेकांच्या मदतीचे हातही धावून आले.

मराठीतलं व्यक्तिचित्रणात्मक लेखन हे रोमँटिक, आत्मपर आणि भळभळण्याच्या स्वरूपाचं आहे. तसंच समाजवृत्तान्तपर लेखनही सपाट रिपोर्ताज आणि प्रदर्शनवृत्तीचं आहे. या पार्श्वभूमीवर संपत मोरे यांचं लेखन बहुविध स्वरूपाचं आहे. प्रदेश, समाजशोध, परिघावरचं जग कुस्ती क्षेत्र आणि उपेक्षित समाजचित्रं अशा विषयांवरचं हे लेखन आहे. व्यक्ती तसंच प्रदेशावरच्या खोलवरच्या आस्था सहानुभावातून ते निर्माण झालंय. समाजाविषयीच्या आंतरिक तळमळीचा आणि बांधिलकीचा गडद स्वर त्यामधे आहे.

हेही वाचा: ‘बारकुल्या बारकुल्या ष्टोऱ्या’ने मराठी कादंबरीला साचलेपणातून बाहेर काढलं

सामाजिक कळवळ्याची दृष्टीही

खुली जीवनदृष्टी आणि उमद्या मनाच्या महाराष्ट्र सफरीची समाजशोधरूपं संपतच्या लेखनात आहेत. एका अर्थाने व्यक्ती आणि प्रदेशाची ही वृत्तान्तचित्रं आहेत. त्याला शोधकहाण्यांचं स्वरूप मिळालंय. व्यक्तिकहाण्या आणि काही घटना घडामोडींचं वर्तमान त्याच्या विविध कंगोऱ्यासह मांडलं आहे. ही व्यक्तिचित्रं त्या त्या व्यक्तीपुरती सीमित राहत नाहीत तर ती समाजवकाश, प्रदेशपर्यावरण संचितासह उभी केलीत.

त्यामधे एकारलेली दृष्टी नाही. तो व्यापक आणि विस्तृत आहे. व्यक्ती आणि प्रदेश अनेकांनी पाहिलेला, वाचलेला असतो. मात्र तो त्यांच्या जाणिवेच्या अळीत ढकलला गेलेला असतो. किंवा दुर्लक्षित केला जातो. कोणत्याही समाजात अशा व्यक्ती, घटना या हिमनगाचं टोक असतात. त्याखाली गुंतागुतीचे बहुमितीय कोन दडलेले आहेत. या गुंतागुंतीच्या समाज बहूस्वरीयेला मुलूखमातीमधे मुखर केलंय.

मुलूखमातीमधे सामान्य माणसांच्या लोकविलक्षण असामान्य कहाण्या आहेत. त्यात दडलेला जनेतिहास आहे. लोकेतिहास आणि लोकव्यवहाराला त्याने उच्चाररूप दिलंय. व्यक्ती आणि समाज-उपेक्षेमागे असणारी कारणं त्यातून स्वाभाविकपणे समोर आलीत. यामागे सामाजिक कळवळ्याची दृष्टी आहे.

डाव्या, समाजवादी आणि सामाजिक बांधिलकीच्या विचारदर्शनाची पृष्ठभूमी त्याला लाभलीय. या लेखनात सतत राजकारण, समाजकारण आणि प्रभुत्वसंबंधांच्या नोंदी आहेत. त्यामुळे या लेखनाचा समाजविचार फलक विस्तारित झालाय. हा संग्रह त्याने भाई एन. डी. पाटील, शरद पवार आणि स्वतःच्या आजोबांना अर्पण केला आहे. त्यावरूनही ही गोष्ट लक्षात येते.

अस्वस्थ वर्तमानाच्या कहाण्या

संपत मोरे याच्या अनुभवविश्वातल्या समाजपाहणीचं एक महत्त्वाचं केंद्र परिघावरच्या सामान्यांच्या वंचितांच्या 'स्टोऱ्या' आहेत. कोळी, बेलदार, हेळवी इतरही समाजाची उपेक्षाचित्रं त्याच्या लेखनाच्या केंद्रस्थानी आहेत.

सामान्य माणसांच्या संघर्षाच्या दुःखाच्या आणि अस्वस्थ वर्तमानाच्या या कहाण्या आहेत. मात्र त्या केवळ गान्हाणी सांगणाच्या नाहीत, तर त्यांच्या जगण्याच्या चिवट संघर्षाचे चित्र उभ्या करणाऱ्या आहेत. त्यांत निमूटपण नाही. तर प्रेरकता आहे. उभं राहण्याच्या बळ देणाऱ्या या भावप्रेरककथा आहेत.

स्त्रियांचं जीवन हा त्याच्या खास आस्थेचा विषय आहे. निर्मळ आणि निकोप भावनेने त्याने स्त्रियांची शब्दचित्रं रेखाटली आहेत. शेतीतली कष्टाची कामं करणाऱ्या नूतन मोहिते यांच्यापासून निर्भय कणखर 'जगायचं हुतं म्हणून वस्तरा हातात घेणाऱ्या शांताबाईची जिगरकथा संपतने निवेदली आहे. समाजरचनेत 'पुरुष' आणि 'बाईपणा'विषयी रचलेल्या संकेतांना शह देशाच्या 'प्रत्यक्षा'तल्या अनेक गोष्टी त्याने शोधल्या.

वयाच्या ९७ व्या वर्षी अखंड सायकलीवरून भिरभिरणारे गणपती यादव, ३२ व्या वर्षी सरपंच असलेले साधेपणाने निरंतर शोभून दिसणारे दत्तूअप्पा, वंशावळीचा इतिहास ठेवणारा हेळवी, धाडसी स्त्री-पैलवान संजना बागडी, रामदास आठवले यांच्या मातोश्री हौसाबाई अशा व्यक्तींबरोबरच 'कहाणी बाबासाहेबांच्या बैलगाडीची', 'वाठारची दुर्गा खानावळ', 'कानडी प्रदेशातील मराठी बेट' अशा गोष्टींवर त्याने मनःपूर्वक लिहिलं.

हेही वाचा: सत्यशोधकीय नियतकालिकेः वाङ्मयेतिहासात मोलाची भर घालणारा संदर्भ ग्रंथ

लेखकांची उपेक्षाचित्रं सामाजिक अंगानं

सध्याच्या झगमगत्या काळात बातमी मूल्य नसलेल्या अनेक गोष्टी त्याने सांगितल्या आहेत. त्यामुळेच सांस्कृतिक जीवनाकडेही पाहण्याचा त्याचा डोळा समाजशील आहे. महादेव मोरे, उत्तम बंडू तुपे, वामन होवाळ, नवनाथ गोरे, माणूस न पाहिलेला रानकवी यशवंत तांदळे या लेखकांची उपेक्षाचित्रं त्याने सामाजिक जाणिवेच्या अंगानं मांडली.

या लेखनातल्या सांस्कृतिक जीवनातल्या सर्व तऱ्हेच्या उपेक्षेचं समाजवास्तव अस्वस्थ आणि व्याकूळ करणारं आहे. समाज आणि लेखन यातल्या परस्परजीवी आणि परस्परप्रभावी वास्तवाची आणि व्यक्तीविषयीच्या भावपरतेने ओथंबलेली ही हृद्य शब्दचित्रं आहेत.

याबरोबरच संपतच्या लेखनात महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासाची विस्मृतिचित्रं आहेत. प्रतिसरकारच्या चळवळीतल्या व्यक्तींविषयीचं लेखन, कुस्तीवरचं लेखन हे त्याचं दृश्य रूप आहे. झाकोळलेला दृश्य अदृश्याच्या सीमेवरचा इतिहास त्याच्या लेखनातून मुखर झालाय.

गावांच्या व्यथा, अस्मितांचं चित्रण

स्वातंत्र्य चळवळीतल्या झुंजार वीरनायक, वीरनायिकांचा इतिहास त्यामधून उलगडलाय. कुस्ती हा संपतचा जिव्हाळ्याचा विषय. महाराष्ट्रातल्या कुस्ती परंपरेचा वारसा आणि पैलवानांच्या संक्षिप्त चरित्रकथा त्याने इथं सांगितल्या आहेत. पैलवानांचा वैभवाचा काळ आणि त्यांच्या उत्तर आयुष्यातला संघर्ष, शोकात्म जाणिवांनी ते आकाराला आलंय.

पैलवानांच्या आयुष्यातल्या परस्परविरुद्ध व्यथित करणारी ही काळ स्थितिचित्रं आहेत. 'जातीनं लोळवलेला तुफानी मल्ल असं समाजाला नको असलेलं वाचनही त्यात आहे. शंकर अण्णांचं कुस्ती फडाचं धावतं रंगबहारीचं समालोचन यावरचे लेख व्यक्ती आणि समाजवाचनाचा उत्तम नमुना आहे.

प्रत्यक्ष आखाड्याला आपल्या बोलण्यांतून लोकविलक्षण चैतन्य प्राप्त करून देणाऱ्या शंकरअण्णाचं निवेदन संपतने जिवंत केलंय. याबरोबरच हद्दपारीच्या वाटेवरच्या व्यवसायसमाजाची व्याकूळ चित्रदर्शनं त्याच्या लेखनात आहेत. तसंच महाराष्ट्र भूमीपासून तुटलेल्या गावांच्या व्यथा, अस्मितांचं चित्रणही आहे.

हेही वाचा: एक शून्य प्रतिक्रियाः जगणं आणि लिहिण्यातल्या शून्य अंतराची कविता

रिपोर्ताजचा 'हिंद केसरी'

'मुलूखमाती'मधे सामान्य माणसांच्या लोकविलक्षण असामान्य कहाण्या आहेत. त्यात दडलेला जनेतिहास आहे. लोकेतिहास, लोकव्यवहाराला त्याने उच्चाररूप दिलंय. व्यक्ती आणि समाज उपेक्षेमागे असणारी - कारणं त्यातून स्वाभाविकपणे प्रकटलीत. यामागे सामाजिक कळवळ्याची दृष्टी आहे. डाव्या, समाजवादी आणि सामाजिक बांधिलकीच्या विचारदर्शनाची पृष्ठभूमी त्याला लाभलीय.

संपतच्या या लेखनाने समाजऋणानुबंधाच्या कथांनी वाचकमनाला संपन्नता मिळते, त्याबरोबरच त्याच्या समाजाबद्दलच्या जाणिवेच्या कक्षांचा विस्तार होतो. आकाशाएवढ्या डोंगराएवढ्या माणसांच्या जीवित प्रेरणाकथा आस्थाभावाने सांगितल्या गेल्यामुळे वाचकांच्या जाणीवइयत्तेत फरक पडतो. लिखित इतिहासात न सामावलेल्या विस्मृती समाज इतिहासाला साक्षात केलं.

संपतची म्हणून 'सांगण्या'ची विशिष्ट पद्धत आहे. 'लोकबोलण्या'ला तो नेहमीच महत्त्व देत आला आहे. समाज आणि व्यक्तिभाषेच्या रंगरूपगंधासह साक्षात करणारी त्याची अभिनव अशी शैली आहे. प्रशांत पवार यांनी 'रिपोर्ताज'चा 'हिंद केसरी' असं त्याच्या शैलीचं केलेलं वर्णन सार्थ आहे. त्यामुळे रूढ व्यक्तिचित्रणात्मक लेखनाच्या चौकटी ओलांडणारं आहे.

मुक्त पत्रकारितेचा वेगळा नमुना

मराठीतल्या कृतक रोमँटिक भावरंजक व्यक्तिचित्रणात्मक लेखन पार्श्वभूमीवर मराठीतल्या व्यक्तिचित्रणात्मक लेखनाचा विस्तार करणारं हे लेखन आहे. त्याला समृद्ध गद्याचं परिमाण लाभलंय. महाराष्ट्रभूमीचे विविध तऱ्हेचे धागेदोरे, विस्मृती इतिहास आणि लोकव्यवहाराची अनेक अंगं - त्यातून साक्षात झाली आहेत.

आजच्या झगमगाटी, चमकी वातावरणात 'बातमी मूल्य' नसणाऱ्या असंख्य गोष्टी मांडल्या आहेत. मुक्तशोध पत्रकारितेचा एक वेगळा नमुना त्याने या लेखनरूपाने सादर केला आहे. पर्यायी पत्रकारितेला पर्याय देण्याचा धाडसी प्रयत्न त्याच्या लेखनात आहे. पुढील काळात संपतच्या लेखनाला अनेक धुमारे फुटतील याच्या विपुल नांदीखुणा या लेखनात विसावल्यात.

आजच्या सर्व प्रकारच्या पडझडीच्या डिजिटल काळात समाजजाणिवांविषयी चौरस भान देणारं हे लेखन आहे. आडवाटेवरच्या समाज इतिहास आणि वर्तमान घडामोडींचा हा कथनावकाश नव्या पिढीला निश्चितच लेखन प्रेरणा देईल.

पुस्तकाचं नाव- मुलूखमाती
लेखक- संपत मोरे
प्रकाशन- लोकायत प्रकाशन
पानं- १९४
किंमत- २५०/-

हेही वाचा: 

तरुण संपादकांनी संपादित केलेले दिवाळी अंक

साहित्य संमेलनात आहात, तर तेरला जाऊन याच! 

टेस्ट मॅचेस चार दिवसांच्या, पण यात नक्की फायदा कुणाचा?

मराठीतलं ऐतिहासिक ललित लेखन म्हणजे फॅन फिक्शन: नंदा खरे

संमेलनाध्यक्ष फादर दिब्रिटोंच्या भाषणाचं सारः लेखक हुजऱ्या नसतो

(लेखक शिवाजी विद्यापीठ कोल्हापूर इथं मराठी विभाग प्रमुख असून त्यांचा लेख साप्ताहिक साधनातून साभार)