रॉकेट बॉईज: विज्ञानाला विलन हवा कशाला?

०२ मार्च २०२२

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


सोनी लिववरची 'रॉकेट बॉईज' ही वेब सिरीज होमी भाभा आणि विक्रम साराभाईंच्या भारवलेपणाची, झपाटलेपणाची, आग्रहाची आणि मैत्रीची गोष्ट आहे. ती प्रेरणादायी आहे, रोमांचक आहे, तशीच तिला दुःखाची एक किनारही आहे. विज्ञानप्रेमीला माहेराची आठवण करून देणाऱ्या या सिरीजविषयी कल्याण टांकसाळे यांनी लिहिलेली ही फेसबुक पोस्ट.

शाळेत असताना रॉकेट उडवलं होतं. उपग्रह पृथ्वीच्या कक्षेत कसा सोडतात याचं प्रात्यक्षिक करून दाखवायचो. एका अंधाऱ्या खोलीत तीस-चाळीस प्रेक्षकांना एकत्र करून, रॉकेट कसं बनवतात, ते कसं उडवतात, त्यातून उपग्रह कसा वाहून नेतात, तो वातावरणात कसा सोडतात यांचा चांगला अर्ध्या तासाचा शो करायचो. त्या कार्यक्रमानं विज्ञान प्रदर्शनात राज्यपातळीपर्यंत मजल मारली होती.

टेम्पो भरून सामान घेऊन तालुका, जिल्हा, राज्य असा प्रवास केला. गुगल नव्हतंच, त्यामुळे हा खेळ उभा करण्यासाठी लागणारी माहिती जमा करण्याचा कार्यक्रम चांगला वर्ष-दीड वर्ष चालला होता. 'असले नसते धंदे केले नसते तर दहावीच्या परीक्षेत बोर्डात आला असतास आणि बारावीला किमान नापास झाला नसता' असं पुढे अनेकांनी ऐकवलं. पण बारावी नापास ते आयआयटी हा प्रवास याच वेडाच्या भरात झाला.

बारावी नापास झाल्यानंतर बरोबर बारा वर्षांनी एचएससी बोर्डानं अकरावी-बारावीच्या अभ्यासक्रमात धडा लिहायला सांगितलं. विज्ञान वेड जपलं नसतं तर आयुष्यात असं काही घडलं नसतं. पुढे 'आपला एक हात उपग्रहांवर तर दुसरा मातीत असला पाहिजे' असं सांगणाऱ्या अरुण काकांसारखी म्हणजे अरुण देशपांडेंसारखी झपाटलेली माणसं भेटली आणि प्रवासाची दिशाच बदलली.

ते वळण योग्य की अयोग्य हे आजही ठामपणे सांगता येत नाही. पण खरं सांगू, सासुरवासात असलेल्या मुलीची माहेरहून आलेलं पत्र वाचताना किंवा हल्ली वीडियो कॉल करताना जशी घालमेल व्हावी तशी अवस्था झाली होती 'रॉकेट बॉईज' पाहताना! एरवी एका दमात मालिका संपवणारा, पण यावेळी एक एपिसोडही सलग पाहू शकलो नाही.

रॉकेट बॉईजची कमाल

स्क्रिप्ट, अभिनय, डिरेक्शन, चित्रीकरण सगळंच उत्तम आहे. जीम सरभ, ईश्वाक सिंह, अर्जुन राधाकृष्णन आणि रजत कपूर यांनी होमी भाभा, विक्रम साराभाई, तरुण ए. पी. जे. कलाम आणि पंडित नेहरू यांच्या व्यक्तिरेखा साकारताना कसलीही कसर सोडली नाही. रजीना कॅसांड्रानं तर मृणालिनी साराभाईंच्या भूमिकेत जीव ओतलाय. तीची नजर काय बोलते! सलीम-जावेदचे संवादही फिके पडावेत अशी.

मालिका पाहताना अनेक ठिकाणी अंगावर रोमांच येतात, मन भरून येतं, क्वचित प्रसंगी डोळ्यांच्या कडा ओलावतात. त्याचं श्रेय खऱ्या 'रॉकेट बॉईज’ना जातं. होमी भाभा, विक्रम साराभाई आणि ए. पी. जे. कलाम यांचं आयुष्य अफलातून होतं. त्याची गोळाबेरीज केली की भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीचा आलेख डोळ्यासमोर उभा राहतो.

होमी भाभा यांनी भारताच्या अणू-कार्यक्रमाला जन्म आणि आकार दिला; तसं साराभाईनी अवकाश कार्यक्रमाचा पाया घातला. पुढे सतीश धवन, डॉ. कलाम यांनी साराभाईंच्या दुरदृष्टीला अग्नीपंख दिले. त्यात इतर अनेक वैज्ञानिकांचा महत्वाचा वाटा होता. अर्थात मालिकेत सर्वांचा समावेश नाही.

हेही वाचा: पहिल्या अग्निबाणाच्या यशस्वी उड्डाणाची आज पन्नाशी

वैज्ञानिक इतिहास घडवणारी माणसं

वैज्ञानिकांची ओळख अनेकवेळा त्यांनी काय शोध लावले यावरून ठरते. भाभा, सारभाई केवळ प्रयोग शाळेत प्रयोग करून, शोधनिबंध छापत बसले असते तरी वैज्ञानिक म्हणून त्यांची ख्याती पसरलीच असती. पण यांनी विज्ञानाला प्रयोगशाळेतून बाहेर काढून कामाला लावलं, हे त्यांचं मोठेपण.

विज्ञानातल्या मुलतत्वांचा अभ्यास करून त्यांनी तंत्रज्ञान निर्माण केलं. ते तंत्रज्ञान देशाला बलवान करण्यासाठी कसं वापरता येईल याचा ध्यास घेतला. त्यासाठी माणसं निवडली. घडवली. संशोधन आणि तंत्रज्ञान विकसित करणाऱ्या इस्रो, टीआयएफआर, पीआरएल सारख्या संस्था उभ्या केल्या. आयआयएम अहमदाबादची स्थापना पण साराभाई यांनीच केलीय. या माणसांनी आणि संस्थांनी भारताचा वैज्ञानिक इतिहास घडवला.

विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातलं राजकारण

भाभा आणि साराभाई यांनी भविष्य कित्येक वर्ष आधीच पाहिलं होतं. घराघरांत वीज हवीच, हवामानाचे अंदाज बांधावे लागतील, दूरच्या नातेवाईकांसोबर किंवा मित्र-सहकाऱ्यांसोबत चटकन संपर्क करता यावा म्हणून फोन लागतील, इंटरनेट लागेल, गुगल मॅप सारखी नेविगेशनची साधनं नसतील तर पत्ते कसे शोधणार, सीमेवर सैन्य हालचाल कसं करू शकेल, हे त्यांना काळाच्या कितीतरी पुढे राहिल्याने जाणवलं होतं.

महत्वाचं म्हणजे शत्रू किंवा प्रतिस्पर्धी राष्ट्राएवढे आपण बलशाली नसू तर त्यांना आपल्यावर चढाई करताना स्वतःचंही नुकसान होऊ शकतं याची जरातरी धास्ती का वाटेल? या प्रश्नांनी त्यांना, विशेषतः होमी भाभा यांना, पछाडलं होतं. तेव्हा देशासमोर नागरिकांच्या अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य आणि शिक्षणाच्या मूलभूत गरजा भागवण्याचं आव्हान होतं. त्या काळात सॅटेलाईट्सची निर्मिती, अवकाश कार्यक्रम, अणुऊर्जा प्रकल्प आणि अण्वस्त्रांच्या निर्मितीचा त्यांनी आग्रह धरला.

भारत अण्वस्त्र सज्ज देश झाला तर अमेरिका किंवा चीन सारखे आपल्यावर हल्ला करण्याचं धाडस करणार नाहीत या ‘नॅश इक्वीलुब्रीयम’वर भाभा ठाम होते. त्यासाठी त्यांनी टीका सहन केली, विरोध पत्करला, राजकारण केलं, आर्थिक मदत आणि तांत्रिक मदत उभी केली. तसं पाहिलं तर रॉकेट बॉईजच्या निमीत्तानं भारतातील विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातलं राजकारण सर्वांसमोर आलं.

हेही वाचा: चांद्रयान २: चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर पोचणारं पहिलं अंतराळयान

रॉकेट बॉईजमधे एक उणीवही

रॉकेट बॉईज भाभा आणि साराभाईंच्या भारवलेपणाची, झपाटलेपणाची, आग्रहाची आणि मैत्रीची गोष्ट आहे. ती प्रेरणादायी आहे, रोमांचक आहे, तशी तिला एक दुख:द किनार पण आहे. भाभांचा संशयास्पद मृत्यू, साराभाईंच अकाली निधन, दोघांच्याही आयुष्यातले वैयक्तिक, कौटुंबिक ताणतणाव या साऱ्यामुळे भाभा-साराभाईंची कहाणी अद्भुत असली तरी अधुरी आहे. निखिल आडवाणी आणि टीमनं सोनेरी इतिहासाला लाभलेली ही दुर्दैवी किनार पार्श्वसंगीतातून सतत अधोरेखित केलीय.

मालिकेत एक उणीव आहे. खरं तर चूक म्हणायला पाहिजे. भाभांच्या कथेला नाट्यमय बनवण्यासाठी एक विलन उभा केलेला आहे. विमलेंदू चक्रवर्ती यांनी नेहमीप्रमाणे भूमिका छान वठवली आहे. त्यांनी साकारलेलं रझा मेहेदी हे पात्र निव्वळ काल्पनिक आहे. पण ते डॉ मेघनाथ सहा यांच्याशी मिळतं-जुळतं आहे. सहा समकालीन आणि महान वैज्ञानिक होते. सायक्लोट्रॉनचा त्यांनी शोध लावला. भाभाप्रमाणेच त्यांनीही महत्वाच्या संस्था उभ्या केल्या. ते संसदेत निवडून गेले.

हे सगळे तपशील रझा मेहदीच्या व्यक्तिरेखेत पण आहेत. पण रझा मेहदीप्रमाणे सहा मुस्लिम नव्हते, कम्युनिस्ट पार्टीच्या तिकिटावर निवडणूक लढले नसावेत. भाभा आणि सहा यांच्यामधे वैचारिक मतभेद होते. पण इथे रझा मेहदीला भाभांचा शत्रू आणि सीआयएचा हस्तक म्हणून रंगवलंय. मेघनाथ सहाच्या व्यक्तिरेखेशी मिळता-जुळता ‘रझा मेहदी’ भाभाच्या संशयास्पद मृत्यूसाठी सीआयएला मदत करतो असं काहीसं चित्र बराच काळ उभं करणं हा सिनेमॅटिक लिबर्टीचा अतिरेक आहे.

विज्ञान कथेत काल्पनिक विलन

नायकाचं मोठेपण दाखवण्यासाठी किंवा गोष्टीत नाट्यमयता आणण्यासाठी विलन पैदा करण्याची आपल्याकडे पद्धत आहे. केवळ नाटक किंवा सिनेमात नाही, खऱ्या खुऱ्या आयुष्यातही आपण कुणाला न कुणाला विलन बनवतो. प्रत्यक्षात असा विलन अस्तित्वात नसला तरी कल्पनेत त्याला जन्माला घालून आपण त्याच्या सोबत लढत बसतो. त्याच्या शिवाय आपल्या आयुष्यात रंगत येत नाही. निखिल आडवाणी आणि टीमने पण तेच केलंय.

विज्ञान कथेत काल्पनिक विलन निर्माण करण्याची आणि त्याला धर्म, व्यवसाय आणि राजकीय विचारसरणीची पुटं चढवण्याची गरज नव्हती. बैलगाडीतून आणि सायकलीवर रॉकेटचे सुटे भाग नेऊन, हाताने रॉकेट उचलून, ते उडवणं पुरेसं थरारक नाही का? भल्या मैफिलीत दोन ट्रक कोळसा नेऊन, अंगठीच्या डबीत थोरीयमच्या दगडाचा तुकडा देशाच्या पंतप्रधानाला कुणी भेट देतं, ही घटना रोमांचक नाही?

आपला अंतराळ कार्यक्रम गुंडाळून ठेवून कष्टकरी कामगारांच्या समस्या सोडवण्यासाठी एक वैज्ञानिक आपल्या आयुष्याची पाच वर्ष देतो हे नाट्यमय नाही तर काय आहे? खऱ्याखुऱ्या विज्ञान कथेला काल्पनिक विलन हवाच का? हा प्रश्न मालिकेच्या निर्मात्यांना पडला नाही किंवा त्यांना त्याला महत्व द्यावं वाटलं नाही, एवढी एक कमतरता सोडली तर ‘रॉकेट बॉईज’ कमाल आहे! कोणत्याही विज्ञानप्रेमीला माहेराची आठवण करून देईल अशी.

हेही वाचा: 

ती १५ मिनिटं ठरवणार आपल्या चांद्रयानाचं भवितव्य

विज्ञानदिनी ना सीवी रमण यांचा जन्मदिन, ना स्मृतिदिन

चंद्रावर पहिलं पाऊल कोण ठेवणार यावरुन वाद झाला होता

पुरामुळे वाहन खराब झाल्यास बेसिक विमा काही कामाचा नाही

स्टीफन हॉकिंगः आयुष्यभर खुर्चीत बसून उलगडलं अवकाशातलं गूढ