चारशे वर्षांनंतर आपल्या भूमीत परतलीय जॉर्जियाची राणी

१८ जुलै २०२१

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


सेंट क्वीन केटवेन ही जॉर्जियाच्या संघर्षाची आणि बलिदानाची प्रतीक होती. तिला अतिशय क्रूर पद्धतीने ठार करण्यात आलं होतं. एका पोर्तुगीज धर्मगुरूनं तिचे अवशेष मिळवले. २००५ मधे गोव्यातल्या सेंट ऑगस्टिन चर्चमधे सापडलेल्या अवशेषांच्या जनुकीय विश्लेषणात हे सिद्ध झालं की, हे अवशेष सेंट क्वीन केटवेन यांचेच आहेत. तब्बल चारशे वर्षांनंतर गोव्याच्या भूमीतले तिचे अवशेष जॉर्जियाकडे सोपवण्यात आले.

१९८९ पासून जॉर्जियन शिष्टमंडळं भारतात येत होती. भारतीय पुरातत्त्व विभाग आणि जॉर्जियन संशोधक यांच्या संयुक्त विद्यमानं गोव्यातल्या सेंट ऑगस्टिन चर्चच्या परिसरात शोधमोहिमा सुरू होत्या. जॉर्जियन लोकांना कसंही करून त्यांच्या एका महाराणीचे अवशेष असलेल्या थडग्याची जागा शोधायची होती. सगळ्या जॉर्जियाचं लक्ष या शोधाकडे लागलेलं होतं. कारण त्यांच्या अस्मितेचा एक मानबिंदू गोव्याच्या भूमीत दडलेला होता.

पोर्तुगीज चर्चच्या धार्मिक दस्तऐवजांशिवाय शोधकर्त्यांकडे माहितीचा इतर कोणताही स्रोत नव्हता. दस्तऐवजांमधली माहिती संदिग्ध असल्याने शोधकार्य अधिक अडचणीचं ठरलं होतं. शेवटी अडचणींवर मात करत २००५ ला भारतीय पोर्तुगीज आर्किटेक सिध लोसा मेंडिरत्ता आणि भारतीय पुरातत्त्व विभाग असलेल्या गोव्याचे तत्कालीन अधीक्षक आणि पुरातत्त्व संशोधक निजामुद्दीन ताहेर यांच्या प्रयत्नांना यश आलं. सेंट ऑगस्टिन चॅपेलच्या एका खिडकीखाली त्यांना जॉर्जियन महाराणीचा तळवा आणि खांदा यांचे अवशेष असलेलं थडगं सापडलं.

हेही वाचा: हायडेगरला नाझीवादी म्हणून बाजूला सारणं आपल्याला परवडणारं नाही!

वाईन मेकिंगसाठी प्रसिद्ध जॉर्जिया

जॉर्जियाची महाराणी गोव्यात येऊन चिरनिद्रा घेते, हे अचंबित करणारं रहस्य शोधण्यासाठी जॉर्जियाच्या मध्ययुगीन इतिहासाच्या दालनात प्रवेश करावा लागतो. कॉकेशस पर्वतरांगांच्या दक्षिण भागात वसलेला एक अत्यंत दुर्गम डोंगराळ देश. कॉकेशसच्या उत्तर आणि पूर्वेकडच्या पर्वतरांगा जॉर्जियाला रशियापासून वेगळं करतात.

पश्चिमेला काळा समुद्र, दक्षिणेला तुर्की आणि आर्मेनिया आणि दक्षिण-पूर्वेला अझरबैजान. जॉर्जियाच्या सीमा निश्चित करतात. पूर्व युरोप आणि पश्चिम आशिया यांच्या सीमारेषेवरचा हा देश दुर्गम-डोंगराळ असला तरी त्याच्या भौगोलिक स्थानामुळे प्राचीन काळापासून लष्करी आणि राजकीय महत्त्व असलेला आहे.

‘वाईन’ निर्मिती ही जॉर्जियाची खासीयत आहे. जगातल्या सर्वात जुन्या वाईन उत्पादक देशांमधे त्याचा समावेश होतो. जॉर्जियाची वाईन उत्पादन परंपरा त्याच्या राष्ट्रीय अस्मितेचा एक मानबिंदू आहे. त्यामुळेच युनेस्कोने जॉर्जियन वाईनमेकिंग परंपरेचा समावेश अमूर्त जागतिक सांस्कृतिक वारशात केला आहे.

जॉर्जियाची पहिली सत्ताधारी

रशियाचा हुकूमशहा जोसेफ स्टालिन जॉर्जियनच होता. असा हा जॉर्जिया प्राचीन काळापासून राजकीय आणि धार्मिक महत्त्वाकांक्षांचा बळी ठरला आहे. ख्रिश्चन आणि इस्लाम संघर्षात जॉर्जिया त्याच्या भौगोलिक महत्त्वामुळे कायमच भरडला गेला. इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात जॉर्जियाने ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला. त्यामुळे कोलचिस, इबेरिया यांसारख्या छोट्या-छोट्या राजसत्तांमधे विखुरलेल्या जॉर्जियाचं धार्मिक आणि राजकीय एकीकरण व्हायला सुरवात झाली.

इसवी सनाच्या बाराव्या शतकाच्या शेवटी आणि तेराव्या शतकाच्या सुरवातीच्या काळात किंग डेविड द बिल्डर आणि महाराणी तामार द ग्रेट यांच्या कर्तबगारीमुळे ‘युनायटेड किंगडम ऑफ जॉर्जिया’ची निर्मिती झाली. यामुळे अखंड जॉर्जिया एका छत्राखाली आला.

महाराणी तामार द ग्रेटला किंग ऑफ किंग्ज म्हटलं जातं. कारण ती जॉर्जियाची पहिली स्त्री सत्ताधारी होती. ती महाराणी म्हणून स्वतंत्र आणि सर्वाधिकारी होती हे तिचं वेगळेपण विशेषतः नमूद करण्यासारखं आहे. युनायटेड किंगडम ऑफ जॉर्जियाची निर्मिती मात्र त्याच्या आजूबाजूच्या कोणाच्याच पचनी पडली नाही. त्यामधे इस्लामिक राजसत्ता तर होत्याच; पण ख्रिश्चन राजसत्ताही होत्या.

हेही वाचा: फ्रेडरिक नित्शेः देव नाकारणाऱ्या समाजाला नैतिकतेचं नवं परिमाण देणारा सुपरमॅन

सेंट क्वीन केटवेनचा जन्म

सतराव्या शतकात राजा डेविड आणि महाराणी तामार यांच्या वंशातच संतत्वापर्यंत पोचलेल्या एका महाराणीचा जन्म झाला. ती म्हणजे सेंट क्वीन केटवेन. १५६० ला केटवेनचा जन्म झाला. जॉर्जियाच्या बगरोदीच्या मुखरानी राजघराण्याचा राजकुमार शोटान यांची ती कन्या होती.

केटवेनचं लग्न काखेटी राज्याचा राजकुमार पहिल्या डेविड सोबत १६०१ ला झालं. अवघ्या एक वर्षात केटवेनच्या वाट्याला वैधव्य आलं. तिने स्वतःला धार्मिक आणि सामाजिक कार्यात गुंतवून घेतलं. त्यावेळी तिचे सासरे अलेक्झांडर द्वितीय राजसत्तेवर होते; पण डेविडच्या मृत्यूनंतर त्याचा भाऊ कॉन्स्टँटाईन प्रथम याने इराणच्या सफावीद राजसत्तेच्या मदतीने आपल्या पित्याविरुद्ध बंड केलं.

१६०५ ला आपल्या पित्याला ठार करून सफावीद राजमुकुट धारण करण्यात यशस्वी झाला. हे सगळं पाहून व्यथित झालेल्या केटवेनने कॉन्स्टँटाईनला धडा शिकवण्याचं ठरवलं. तिने काखेतियन वंशाच्या पाठीराख्यांच्या सहकार्याने एक फौज उभी करून कॉन्स्टँटाईनचा पराभव केला. युद्धात तो मारला गेला.

शत्रूंबद्दलही माणुसकी

इराणच्या सफावीद राजसत्तेचा अधिकारी आणि इतिहासकार फाजली खुझानी याच्या नोंदीनुसार महाराणी केटवेनने कॉन्स्टँटाईनचा मृतदेह अर्डेबिल इथं सन्मानपूर्वक दफन केला. त्याचं समर्थक सैन्य आणि त्याच्या मदतीला आलेले इराणी सफावीद राजसत्तेचे सैनिक यांच्यावर दया दाखवली. जखमी शत्रू सैनिकांवर उपचार केले.

जे स्वदेशी सैनिक कॉन्स्टँटाईनच्या बाजूने लढले, त्यांना इच्छेनुसार आपल्याकडे नोकरीला ठेवलं. एवढंच नाही तर ज्या व्यापार्‍यांंनी कॉन्स्टँटाईनला आर्थिक मदत केली त्यांनाही नुकसान भरपाई दिली. शत्रूंचा इतिहासकार महाराणी केटवेनविषयी असे गौरवोद्गार काढतो. यावरून तिची महानता लक्षात येऊ शकते.

हेही वाचा: ...तर मी नक्कीच नोबेल स्वीकारला असता

इराणमधे राजकीय बंदी

केटवेनच्या काळात इराणच्या सफावीद राजघराण्याची सत्ता जॉर्जियावर होती. महाराणी केटवेनने इराणचा शहा अब्बास प्रथम याच्याशी तह केला आणि आपला मुलगा तैमुराझ प्रथम याला काखेटीच्या राजगादीवर बसवलं. आज्ञानपालक म्हणून ती स्वतः राज्यकारभार पाहू लागली.

इराणने काखेटीवर हल्ला करू नये, यासाठी आपला मुलगा राजा तैमुराझ याची शांतिदूत म्हणून १६१४ मधे केटवेन इराणच्या राजदरबारात गेली. इराणचा शहा अब्बास प्रथम याच्या अटीनुसार तिनेे स्वतः इराणमधे राजकीय बंधक म्हणून राहणं मान्य केलं. सुमारे एक दशक ती इराणमधल्या शीराज शहरात बंधक म्हणून राहत होती.

क्रूर पद्धतीने राणीची हत्या

दरम्यान, तिचा मुलगा राजा तैमुराझ याने इराण राजसत्तेविरुद्ध उठाव केला. याचा राग आल्याने शहा अब्बास प्रथमने केटवेनचा छळ करायला सुरवात केली. तिला इस्लाम कबूल करायला सांगितलं.

ख्रिश्चन धर्मावर अढळ श्रद्धा असलेल्या केटवेनने याला नकार दिल्यावर अत्यंत क्रूरपणे शीराज शहारातल्या भर चौकात तिला ठार मारण्यात आलं. १३ सप्टेंबर १६२४ ला वयाच्या ६४ व्या वर्षी महाराणी केटवेनने अमानवी यातना भोगत अखेरचा श्वास घेतला.

हेही वाचा: लोकांचा विज्ञानावरचा विश्वास कमी व्हावा यासाठीच धडपडताहेत आपले राजकारणी

गोव्याच्या चर्चमधे केटवेनचे अवशेष

तिथं जमलेल्या गर्दीत उभा असलेला एक पोर्तुगीज चर्चचा धर्मगुरू हे सर्व पाहात होता. त्याने केटवेनच्या शरीराचे अवशेष मिळवले. त्यातले काही त्याने काखेटीमधल्या अर्डेबिल चर्चच्या दफनभूमीत दफन केले. काही अवशेष घेऊन तो नंतर गोव्याला पोचला. हा पोर्तुगीज धर्मगुरू म्हणजेच सेंट ऑगस्टिन. त्याच्या नावाने असलेल्या गोव्यातल्या ऐतिहासिक चर्चमधे जॉर्जियन लोक आपल्या महाराणी केटवेनचे अवशेष शोधण्याचा प्रयत्न सुमारे २५ वर्ष करत होते.

जॉर्जियाच्या चर्चने महाराणी केटवेनला संत उपाधी बहाल केली. काही अंशी क्वीन केटवेनला जॉर्जियाची संत मीराबाईच म्हणावं लागतं. तिचा मुलगा राजा तैमुराझला एक बंदी म्हणून इराणच्या शहाच्या कैदेत जीवन जगावं लागलं. तो एक प्रतिभावंत कवी आणि साहित्यिक होता. १६२५ ला त्याने ‘द बुक’ आणि ‘पॅशन ऑफ क्वीन केटवेन’ या काव्यात आपल्या मातेचं बलिदान शब्दबद्ध केलंय.

अखेर केटवेन आपल्या भूमीत परतली

जर्मन लेखक ड्रियास ग्रिफियस यांनी १६५७ ला ‘कॅथरीना व्हॉन जॉर्जियन’ ही अभिजात शोकांतिका केटवेनच्या जीवनसंघर्षावर रचली. केटवेनच्या जीवनवृत्तांवरून १८६१ ला स्कॉटिश कवी विल्यम फोर्सिथ यांनी एक काव्य रचलं. ते अत्यंत लोकप्रिय ठरलं.

२००५ मधे सेंट ऑगस्टिन चर्चमधे सापडलेल्या अवशेषांच्या जनुकीय विश्लेषणात हे सिद्ध झालं की, हे अवशेष सेंट क्वीन केटवेन यांचेच आहेत. २०१७ मधे हे अवशेष सहा महिन्यांसाठी जॉर्जियात दर्शनासाठी नेण्यात आले. तिथल्या वेगवेगळ्या चर्चमधे हे अवशेष नेण्यात आले. त्यानंतर ३० सप्टेंबर २०१८ ला त्यांना परत भारतात आणलं गेलं.

गेल्या आठवड्यात म्हणजे ९ जुलै २०२१ ला सेंट क्वीन केटवेन कायमची आपल्या भूमीत परतली. जॉर्जियाची राजधानी तिब्लिसी इथं झालेल्या एका दिमाखदार सोहळ्यात भारताच्या परराष्ट्र मंत्र्यांनी सेंट क्वीन केटवेनचे अवशेष कायमचे जॉर्जियाला सोपवले.

हेही वाचा: 

संत ज्ञानेश्वरांची ‘कोपर्निकसन’ क्रांती

आपल्याला कोणता आणि कसा हिंदू धर्म हवाय?

संत चळवळ म्हणजे जगणं सुंदर करण्याचा मनोमन प्रयत्न

पॉलिटिकल इस्लामप्रणित इस्लामी समाजपरिवर्तनाचा दस्तऐवज

ईश्वरी अवतारापलीकडे माणूस म्हणून कृष्णचरित्र समजून घेऊया

(दैनिक पुढारीच्या बहार पुरवणीतून साभार)