राष्ट्रपतींच्या अटीमुळे नागनाथ अण्णा ४० वर्षांनी घरी गेले, त्याची गोष्ट

१५ जुलै २०२१

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


आज १५ जुलै. क्रांतिवीर नागनाथ अण्णा नायकवडी यांची जयंती. लग्न करून, पोरं बाळं जन्माला घालूनही समाज कामाच्या ओढीमुळे अण्णा संन्याशासारखं आयुष्य जगले. शेवटी, राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांच्या आग्रहाखातर ४० वर्षांनी त्यांनी आपल्या घराची पायरी चढली. त्यादिवशी घरच्यांना आपल्या घरी राष्ट्रपती आल्याने नाही तर खुद्द अण्णा आल्याने अधिक आनंद झाला होता.

क्रांतीवीर नागनाथ नायकवडी म्हणजेच सगळ्यांचे लाडके अण्णा. स्वातंत्र्य चळवळीतला खंदा कार्यकर्ता. त्यांचं संपूर्ण आयुष्यच संघर्षमय होतं. सांगली जिल्ह्यातल्या वाळवा या छोट्याशा गावी एका शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. आपल्या या जन्मगावाला कधीतरी कुण्या राष्ट्रपतींचे पाय लागावेत अशी त्यांची मनापासूनची इच्छा होती. खूप प्रयत्न करूनही ती पूर्ण झाली नाही.

शेवटी, अनेक वर्षानंतर अण्णांसाठी प्रतिभाताई पाटील वाळव्यात यायला तयार झाल्या. पण त्यांचं येणं इतकं सहज होणार नव्हतं. वाळव्यात यायचं असेल तर एक अट पूर्ण करायचा हट्ट प्रतिभाताईंनी धरला. ही अट अण्णांसाठी एक व्रत मोडण्यासारखं होतं. या अटीचा संबंध त्यांच्या एकूण संसाराशी निगडीत होता. आज नागनाथ अण्णांच्या जयंतीनिमित्त या अटीची गोष्ट वाचायला हवी.

हेही वाचा: रानडे-फुले यांच्यात मतभेद असूनही दोघांची समाजसुधारणा तत्त्वं एक होती!

स्वातंत्र्यानंतरही चळवळ

लहानपणीच शिक्षण अर्धवट सोडून नागनाथ अण्णांनी स्वातंत्र्य चळवळीत उडी घेतली होती. नाना पाटील यांनी स्थापन केलेल्या प्रतिसरकारच्या माध्यमातून त्यांनी इंग्रजांना सळो की पळो करुन सोडलं. त्यांच्या संपूर्ण क्रांतिकारी आहुतीला यश आलं आणि देश स्वतंत्र झाला. देशाला स्वातंत्र्य मिळूनही हा क्रांतिकारक कष्टकरी, गरिब, पीडित, दलित समाजाला स्वकीयांच्या सत्तेत न्याय देण्यासाठी अखंड कार्यरत राहिला. स्वातंत्र्यानंतरही अण्णांचं समाजकार्य, चळवळ सुरूच राहिली.

साधारण १९५० चं वर्ष होतं. अण्णांच्या आई क्रांतिमाता लक्ष्मीबाई नागनाथ अण्णांचं लग्न जुळवण्याच्या मागे लागल्या होत्या. भिलवडी स्टेशनजवळ बुरुंगवाडी इथल्या यशवंत कदम यांची मुलगी कुसुम यांच्याशी नागनाथ अण्णांचं लग्न ठरलं.

नागनाथ अण्णांनी आपल्या भावी सासऱ्यांना ठणकावून सांगितलं, ‘मी १९४२ च्या आंदोलनातला कार्यकर्ताय. या सगळ्या चळवळीत मी अनेकांना अंगावर घेतलंय आणि अनेक शत्रूही बनवलेत. माझ्या बरोबर संसार करणं दिसतं तितकं सोपं नाही. मला कधीही आणि केव्हाही काहीही होऊ शकतं. हे तुम्ही तुमच्या मुलीला सांगा. हे सगळं तिला मान्य असेल तर पुढे लग्न होईल.’

जुन्या कपड्यांवर लग्न

अण्णा सर्वपरिचित व्यक्तिमत्त्व होतं. असं स्थळ पुन्हा येणार नव्हतं. त्यामुळे कुसुम यांनी अण्णांशीच लग्न करण्याचं ठरवलं. नागनाथ अण्णा क्रांतिकारी, गांधी आणि सत्यशोधकी विचारांचे होते. ते फक्त विचार घेत नसत तर प्रत्यक्ष त्याचं पालनही करायचे. लग्नासाठी कोणतेही नवे कपडे न घेता रोजच्या जुन्या कपड्यांवर त्यांनी कुसुमताईंशी लग्न केलं.

हे लग्न कोल्हापुरातले अण्णांचे शिक्षक अय्यर सर यांच्या घरी पार पडलं. मुहूर्त, भटजी, तांदूळ, मंगलअष्टका यांना फाटा देत दोघांनी एकमेकांना हार घातला आणि लग्न पार पडलं. अण्णा अगदी शेवटच्या काळापर्यंत म्हणत, की लग्नाला देव, भटजी, मुहूर्त, पत्रिका, मंगलअष्टक, पैसा, पाहुणेरावळे यांची गरजच काय? याला फाटा देऊन आम्ही केलेलं लग्न अगदी शेवटपर्यंत टिकलं.

नव्या जोडीचं बॉण्डिंग

नव्या दाम्पत्याचा संसार सुरू झाला. नागनाथ अण्णांनी कुसुमताईंना चळवळींच्या विचारानं घडवलं. त्यांनीही अण्णांच्या खांद्याला खांदा लावत घरही सांभाळलं आणि चळवळीचे विचार घेत प्रसंगी आंदोलनातही उतरल्या. अण्णांच्या तालमीत त्याही चांगल्याच तयार झाल्या.

दोघांतलं बॉण्डिंग एवढं वाढलं की, अण्णा आता काय करणार आहेत, कोणता निर्णय घेणार आहेत यांची कुसुमताईंना कल्पना असायची. अण्णांच्या मनातलं त्यांनी आधीच ओळखलेलं असायचं. लग्नानंतर पुढे अण्णांचा संसार फुलत गेला. त्यांना दोन मुली आणि तीन मुलंही झाली.

हेही वाचा: र धों. कर्वेंचा बुद्धिवाद अस्सल आणि आरपार होता

शाळेतल्या खोलीतलं घर

नागनाथ अण्णा आणि कुसुमताई यांच्या संसारात एक मोठा ट्विस्ट होता. अण्णा म्हणजे अगदी व्रतस्थ माणूस. सर्वसामान्यांच्या उद्धारासाठी त्यांनी आपलं संपूर्ण जीवन वाहिलं होतं. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी ‘किसान शिक्षण संस्था’ स्थापन करत वाळव्यात हुतात्मा किसान अहिर यांच्या नावाने शाळा काढली. ही शाळा म्हणजेच अण्णांचं घर होतं.

अण्णा आपल्या मूळ घरी फारसं जात नसत. अण्णांचं घर, कुटुंब सगलं ती शाळेतली खोलीच होती. माझी गरज समाजाला आहे. मी समाजाचा आहे, असं अण्णा म्हणत. त्याचं सगळं काम हे शाळेतूनच चालायचं. शाळेतच त्यांना घरून डबा यायचा.

घरच्यांनाही अण्णांना भेटायचं झालं तर ती व्यक्ती शाळेतच जायची. लग्नानंतर ही अण्णाचं असंच सुरू होतं. तसं अण्णांनी फारच कमी वेळ कुटुंबाला दिला. अण्णांसाठी सगळा समाज त्यांचं कुटुंब होतं.

मुलीच्या लग्नाची गैरहजेरी

लग्नानंतर अण्णा संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ, गोवा मुक्ती संग्राम, लिफ्ट इरिगेशनची चळवळ, वाळव्याचा विकास, पारधी समाजाला मुख्य प्रवाहात आणणं या त्यांच्या चळवळीत व्यस्त राहिले. पुढे १९५७ ला अण्णा आमदारही झाले. पण, त्यांनी आपली आमदारकी जनतेचे प्रश्न सोडवण्यासाठी पणाला लावली.

चळवळीमधेच अण्णा व्यस्त असल्यामुळे इकडं कुटुंब सांभाळण्याची सर्वस्वी जबाबदारी ही कुसुमताईंचीच होती. त्यांनीही कोणतीही तक्रार न करत ती जबाबदारी अगदी शेवटपर्यंत सांभाळली. अण्णांच्या पश्चात त्या आपल्या मुलांसाठी बाप आणि आई झाल्या.

सगळ्या मुलांचा व्यवस्थित सांभाळ केला. त्यांचं शिक्षण पूर्ण केलं. तसंच त्यांना संसारालाही लावलं. यातील एकही जबाबदारी त्यांनी अण्णांवर पडू दिली नाही. उलट स्वतःच्या मोठ्या मुलीच्या लग्नात अण्णा गैरहजर होते. अण्णा चळवळीच्या कामानिमित्त बाहेर होते आणि कुसुमताईंनी आपल्या मुलीचं लग्न लावून दिलं. अण्णांच्या पश्चात त्यांचे मित्र नामदेव कराडकर हे लग्नात वडील म्हणून उभे राहिले.

समाजाचा बाप

हुतात्मा किसन अहिर विद्यालयात कुसमताई शिक्षिका म्हणून काम करत होत्या. पुढे त्या तिथं मुख्याध्यपिका झाल्या. या नोकरीवरच त्यांनी स्वतःचं कुटुंब सांभाळलं. उलट यातूनच अण्णांना जेव्हा चळवळीसाठी आर्थिक मदत लागायची तेव्हा त्या आपल्या कुटुंबाच्या खर्चाला कात्री लावत व ते पैसे अण्णांना देत.

क्रांतिसिंह नाना पाटील अखेरच्या काळात वाळव्यातच होते. नागनाथ अण्णांनी मुलाप्रमाणे त्यांचा शेवटी सांभाळ केला. त्यावेळी नाना पाटील यांच्या आजाराचा सगळा खर्च कुसुमताई यांच्या पगारातूनच करण्यात आला होता. सगळ्या समाजातले लोकांवर, मुलांवर अण्णांचं प्रेम होतं, तसंच प्रेम त्यांनी आपल्या मुलांवर केलं. बाप म्हणून विशेष माया, अधिक प्रेम त्यांनी मुलांना दिलं नाही. तर सर्वाना सामान असंच प्रेम त्यांनी दिलं.

मुलांना नागनाथ अण्णा हे आपले वडील असण्यापेक्षा ते क्रांतिकारक, समाजसुधारक म्हणूनच अधिक माहिती होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातल्या या मोठ्या क्रांतिकार, समाजसुधारक आणि नेत्याची मुलं अत्यंत सर्वसामान्य मुलांप्रमाणेच वाढली. मोठी झाली. म्हणूच आजही अण्णांची पुढची पिढी त्यांचा वारसा समर्थपणे चालवतायत.

हेही वाचा: रसुलन बीबी या वीरपत्नीने सैनिकांच्या सन्मानासाठी आयुष्य वेचलं

नागनाथ अण्णा, कुसुमताईंचा त्यागाचा संसार

अण्णांचा आणि कुसुमताईंचा हा त्यागाचा संसार असाच शेवटपर्यंत अबाधित होता. या सर्व काळात अण्णा कधीही घरी गेले नाहीत. घरच्या लोकांकडून तशी कुटुंब प्रमुख म्हणून सेवाही करून घेतली नाही की कुटुंबावर हक्कही गाजवला नाही. कुटुंब असून देखील या माणसाने संन्याशाप्रमाणे जीवन जगले.

क्रांतिमाता लक्ष्मीबाई यांचं निधन झालं. तेव्हाच अण्णांचा दुसरा मुलगा अरुणही अकाली गेला. अण्णा घराच्या दारात जाऊन फक्त दोघांची प्रेतं घेऊन आले होते. पण, ते घरात गेले नाहीत.

वाळव्यात येण्यासाठी प्रतिभाताईंची अट

राष्ट्रपती प्रतिभाताई आणि अण्णांची जुनी ओळख होती. अण्णांचं क्रांतिकारी काम आणि समाजासाठी केलेला त्याग याची त्यांना जाणीव होती. शिवाय अण्णा १९८५ मधे आमदार होते तेव्हा प्रतिभाताई कॅबिनेट मंत्री होत्या. त्यांनी विधानसभेत एकत्र काम केलं होतं. त्यांचं बहीण भावाप्रमाणे नातं होतं. यामुळे अण्णांची प्रत्येक वैयक्तिक गोष्ट प्रतिभाताई यांना माहीत होती.

म्हणूनच अण्णा जर स्वतः च्या घरी येणार असतील तर मी वाळव्यात येईन, अशी अट प्रतिभाताईंनी शिष्टमंडळाला घातली. शिष्टमंडळाने सांगितलं की तुम्ही वाळव्यात आलात आणि तुम्ही जर अण्णांना विनंती केलीत तर अण्णा तुमच्या विनंतीला मान देऊन नक्कीच घरी येतील.

चाळीस वर्षानंतर अण्णा घरी

ठरल्या प्रमाणे राष्ट्रपती प्रतिभाताई वाळव्यात आल्या. १९ फेब्रुवारी २००९ ला क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या पूर्णाकृती पुतळ्याचं राष्ट्रपतींच्या हस्ते अनावरण झालं. पद्मभूषण मिळालेल्या नागनाथ अण्णांचा आणि कुसुमताईंचा राष्ट्रतींच्या हस्ते नागरी सत्कार करण्यात आला.

यावेळी राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांनी अण्णांकडे आग्रह धरला की, मला तुमच्या घरी यायचंय आणि तुम्ही मला तुमच्या घरी घेऊन जाणार आहात. आता दस्तूर खुद्द राष्ट्रपतीनींच अण्णांना स्वत:च्या घरी घेऊन जाण्याचा आग्रह धरला म्हटल्यावर अण्णांनी त्यांच्या विनंतीला मान दिला.

नागनाथ अण्णा राष्ट्रपतींना घरी घेऊन आले. राष्ट्रपतींच्या निमित्ताने चाळीस वर्षांच्या वनवासानंतर नागनाथ अण्णांनी आपल्या घराची पायरी चढली. जणू काही तपश्चर्या केल्याप्रमाणे अण्णांनी घरी न जाण्याचं व्रत केलं होतं. त्यादिवशी घरच्यांना आपल्या घरी राष्ट्रपती आल्याने नाही तर खुद्द अण्णा आल्याने अधिक आनंद झाला होता.

हेही वाचा: 

मोदी मास्तरांचे दहावी, बारावीच्या विद्यार्थ्यांना ७ गुरूमंत्र

खरंच, भगतसिंगांची फाशी रोखण्याचा गांधींजींनी प्रयत्नच केला नाही?

खरोखरचा फुन्सुक वांगडू सांगतोय, लडाखमधे बाहेरचे लोक नकोतच

भारत माता की जय म्हणणं हा माझा अधिकार, जावेद अख्तर यांचं वायरल भाषण